Braziliaanse katholiek te midden van charismatici

Het aantal katholieken in Brazilië neemt snel af. Tezelfdertijd is er in het land een groot tekort aan priesters. Dat betekent dat er meer en meer een beroep wordt gedaan op leken. En dat er ruimte is voor andere stromingen.

Stijntje Blankendaal

Vanuit het centraal station van São Paulo, het Estação da Luz (station van het licht), vertrekken om het kwartier gammele treinen naar de periferie. 's Ochtends en 's avonds zijn de wagons stampvol met bewoners van de stedelijke ring rondom São Paulo - het beruchte woon-werkverkeer van miljoenen mensen. De bebouwing is een opeenstapeling van illegale woningen tegen de heuvels, regelmatig geteisterd door regen, armoede en geweld.

Bij eindstation Francisco Morato, op een uur boemelen van het centrum, ligt de parochie van priester José Antônio Boareto. Zijn Heilig Hartkerk (Sagrado Coração de Jesus) staat op een heuvel, even buiten het lawaaiige centrum van Francisco Morato. De moederkerk wordt momenteel verbouwd, het dak ontbreekt daarom tijdelijk.

Priester José Antônio Boareto is bekend als 'pastoor Zè'. Hij is 29 jaar en gaat gekleed in een T-shirt met een afbeelding van Onze Vrouwe van Aparecida, sinds 1930 officieel Brazilië's beschermheilige. 'Zè', zoals hij graag genoemd wordt, stelt een groepje jonge mannen voor. Het zijn seminaristen in hun derde jaar, een weekje op bezoek in de parochie. Ze komen van het seminarie in Bragança Paulista, het bisdom van Zé. ¿Het zijn er momenteel tien¿, vertelt hij, ,,méér dan toen ik op het seminarie zat. Van mijn groepje van vijf ben ik als enige overgebleven.¿

Volgens de nog officieuze cijfers over 2010 noemt 65 procent van de 190 miljoen Brazilianen zich katholiek. In 2000 was dat 73 procent. Brazilië telt daarbij tegen de 20 duizend priesters, drieduizend meer dan tien jaar geleden. Maar het land komt nog altijd 180.000 priesters tekort, volgens theoloog Fernando Altemeyer: ¿Eén priester moet vaak zorgdragen voor vijf, tien, veertig of zelfs wel 80 verschillende gemeenschappen, zeker in de Amazone.¿

In de stedelijke parochie van priester Zé wonen 100.000 mensen. Hij draagt de verantwoordelijkheid voor één kerk en zeven kapellen, waar hij afwisselend de mis opdraagt. Hoe brengen die priesters dat toch voor elkaar? Theoloog Altemeyer ziet in dit verband een steeds grotere rol voor leken weggelegd: ¿Het worden een soort pinkstergemeentes. De leken draaien grotendeels zelf de diensten.¿

En dan gaat het er weer om hoe de priesters daarmee om weten te gaan. Wijlen priester en theoloog Alberto Antoniazzi onderscheidde in 2004 vijf soorten priesters in Brazilië: de traditionele pastoor, die zich ondanks het grote priestertekort 'met hart en ziel wijdt aan zijn gemeenschappen'; de padre light, die het goed bedoelt, maar een deel van de week niet thuis geeft; de conservatieve priesters, die nog teruggrijpen op het priesterambt van vóór het tweede Vaticaans Concilie; en de 'priester theologen', de wetenschappelijk specialisten.

Antoniazzi noemt ook nog de tv-priesters, tv-sterren die via de buis gelovigen aan zich kluisteren en hen oproepen om geld te geven. Deze behoren veelal tot de charismatische tak van de katholieke kerk, een stroming die een direct en individueel contact met God via de Heilige Geest predikt. Veel van de charismatici maken gebruik van gezang, gebedsgenezingen en duiveluitdrijvingen en doen denken aan de predikers van de neopinksterbewegingen.

De charismatische beweging is op dit moment de enige katholieke stroming die groeit in Brazilië. Elders loopt de kerk langzaam maar zeker leeg, vanwege concurrentie met andere kerken, spirituele bewegingen en doordat mensen uit het geloof stappen. Volgens Antoniazzi zijn de charismatici intussen vaak een voorbeeld voor de traditionele pastoors. De jonge seminaristen van Bragança Paulista, op bezoek in Francisco Morato, lijken dat beeld te bevestigen, zoals ze biddend en met wijwater de gemeenschap rondgaan.

In de parochie van padre Zé is 30 procent nog katholiek, denkt hijzelf. De rest behoort tot de verschillende evangelische kerken, de Afro-Braziliaanse natuurreligies candomblé en umbanda en het spiritisme. Of alles door elkaar. Hij bedient zelf zo'n vijfduizend gelovigen, in de moederkerk en in de zeven kapellen in de rondom gelegen volkswijken. Daarbij is hij afhankelijk van de leken die zijn taak overnemen als hij afwezig is. ¿Mijn parochie wordt grotendeels gedragen door de leken.¿

Padre Zè komt uit een typisch Braziliaans katholiek gezin. Als jongen maakte hij deel uit van de katholieke jeugdbeweging, verbonden aan de teologia de libertação, de links georiënteerde bevrijdingstheologie. ¿Mijn vader was militair agent en moest niet zoveel van die 'marxistische priesters' weten. Mijn moeder was juist heel religieus, met een magisch wereldbeeld. Onze Vrouwe van Aparecida gaf bescherming.¿

Op het seminarie, waar hij op zijn zeventiende terechtkwam, had hij moderne leraren en deden ze aan theater. ¿Ik was die ideologisch bevlogen jongen die levens wilde veranderen; ik had een sterke roeping.¿

In 2008 kwam hij in Francisco Morato terecht, als hulp van de pastoor en om de religies in de periferie van São Paulo te bestuderen. Maar al na een jaar kwam hij zelf in de positie van pastoor. ¿Dat was raar ja, om ineens padre genoemd te worden.¿

De priesterstudent ontdekte dat hij zijn éigen gelovigen moest leren kennen. ¿Ik heb me verbaasd. De gemeenschap vindt het normaal om in tongen te spreken. Ik werd al snel gevraagd voor een duiveluitdrijving bij een jonge vrouw. Ik heb maar mijn handen op haar gelegd en wijwater in het huis rondgespat. Ze kalmeerde.¿

De charismatische stroming bleek eind jaren negentig in de gemeenschap ingebracht door een voorganger, padre Cleodon, zoals één van de seminaristen, die uit Francisco Morato komt, zich herinnert: ¿Iedere vrijdag hadden we gebedsgenezing. Daar kwamen zelfs mensen van buiten de stad op af.¿

Zè: ¿Hij was echt de personificatie van de neopinksterbewegingen. En je zou dat vanuit institutioneel oogpunt kunnen veroordelen, maar sociologisch vind ik het interessant: hij heeft oude tradities met het moderne verenigd. Ík heb mijn ideologische bril moeten afzetten.¿

Hoewel de parochie geen kerkelijke basisgemeenschappen heeft, bekend van de bevrijdingstheologie, was Zè's grootste ontdekking dat de sociale realiteit, die van armoede en geweld, wel degelijk binnen de parochie aan bod komt. ,,De mensen zijn hier net zulke dromers als in onze jeugdbeweging.¿

Ze hebben een heel concrete relatie met God, ontdekte Zè, die zichzelf geen charismaticus noemt, maar de beweging wél heeft omarmd. ¿Het mysterie uit zich volgens hen overal in. Zo werd een parochiegenote door de Heilige Geest bewogen om een bejaardentehuis op te zetten. We hebben hier een collectieve bakkerij, alfabetiserings- en naaicursussen. Ik ben steil achterovergeslagen. Het gelóóf als overlevingsmechanisme. Dat heeft me als priester betoverd.¿

Padre Zè, op handen gedragen door de leken, omdat hij naar ze luistert en ze de vrijheid geeft voor hun eigen geloofsbeleving, noemt zichzelf gehoorzaam aan Rome. ¿Wie zou ik anders moeten volgen, mezelf?¿

Tijdens de mis volgt hij nauwgezet de liturgie ('vroeger zou ik marxistische lessen hebben gegeven') en hij bouwt alle ruimte in voor magische momenten als de eucharistie.

Als padre Zè tenslotte komt te spreken over de verbouwing van de moederkerk, vertelt hij in de volle kapel dat hij tijdens zijn vakantie in Aparecida heeft gebeden tot Onze Vrouwe van Aparecida. ¿En wat is er toen gebeurd? Een van haar devoten, met zijn huis vol afbeeldingen, heeft nu aangeboden de nieuwe vloer te betalen. Daar heeft Onze Vrouwe zeker voor gezorgd.¿

Verzint hij dit nou? ¿Nee. Dit geloof ik ook echt.¿

Einde aan de bevrijdingstheologie

Eind jaren zestig verliet 15 procent van de priesters de rooms-katholieke kerk in Brazilië, uit verzet tegen het verplichte celibaat en de strikte hiërarchie. De top van de katholieke kerk in Brazilië werkte in die tijd samen met het militaire regime (1964-1985).

Doel was de onderdrukking van de teologia da libertação, de beroemde Latijns-Amerikaanse bevrijdingstheologie, die werd gezien als een marxistische beweging binnen de katholieke kerk. Braziliaanse priesters die te veel de nadruk legden op het sociale onrecht in de wereld werden teruggefloten. Zij moesten zich volgens de instructies van de geloofsdoctrine weer meer richten op de liturgie, de zuivere vormgeving van de geloofsbeleving.

Volgens Frei Betto, een van de theoretisch vormgevers van de teologia da libertação, is de bevrijdingstheologie inmiddels uitgevlakt. Dat zei hij eind januari in een interview aan de krant Estado de São Paulo: ¿Op de seminaries bestaat er geen interesse meer voor en op de universiteiten wordt het bestudeerd als een fenomeen uit het verleden. Helaas, want het fundament van deze theologie is niet het marxisme, maar de armoede, die nog altijd voortbestaat in Latijns-Amerika en Brazilië.¿

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden