Review

Brahms, een late erfgenaam van Beethoven

Johannes Brahms (1833-1897) is het beste bewijs van de onzinnigheid van de wijdverspreide gedachte dat een groot en inspirerend kunstenaar ook een groots en meeslepend leven leidt. Al ontbreekt Brahms zelden op het repertoire, bijna niemand weet iets over 's mans persoonlijk leven te vertellen.

Brahms is de derde B van de Duitse muziek: Bach, Beethoven en Brahms. Van Beethoven weet bijna iedereen dat hij doof was en een rebels genie. Van Bach weet iedereen dat het een diepgelovige man was die als jongetje bij maanlicht partituren kopieerde ofschoon zijn broer het hem verboden had. Maar wat weet u van Brahms? Waarschijnlijk zo goed als niets. Er is dan ook maar weinig in het leven van Brahms dat tot verbeelding spreekt.

Johannes Brahms werd geboren als zoon van een straatmuzikant die zich had opgewerkt tot contrabassist in het stadsorkest van Hamburg. Brahms was een wonderkind dat al op driejarige leeftijd blijk gaf van een groot muzikaal talent. Zijn muzikale horizon beperkte zich lange tijd tot zijn geboortestad Hamburg, waar hij piano en compositie studeerde. Dat veranderde in 1853, toen Brahms tijdens een concerttournee kennismaakte met de violist Joseph Joachim en het echtpaar Clara en Robert Schumann. Met hen sloot hij vriendschappen die hun hele leven duurde en bij hen vond hij zijn muzikale tehuis.

Met de dertien jaar oudere Clara heeft Brahms ruimschoots na de dood van Robert nog een aantal jaren een verhouding gehad die echter de vriendschap nooit in de weg heeft gezeten. De correspondentie tussen de twee is de voornaamste bron van kennis over Brahms' persoonlijkheid en de manier waarop hij componeerde. Verder is er eigenlijk niets opmerkelijks gebeurd in het leven van Brahms. In alles dus het tegendeel van het romantische idee van de zwoegende en miskende kunstenaar die ondanks een op het eerste gezicht uitzichtloze carrière, het ene na het andere meesterwerk schept.

Brahms was zich zeer bewust van zijn muzikale verleden, hij voelde zich een laatkomer en een volgeling van de muzikale revolutie die veroorzaakt was door Haydn, Mozart en Beethoven. Na zijn dood heeft Beethoven iedere aspirant-componist van symfonische muziek opgezadeld met een loodzware erfenis. Een componist kon kiezen tussen het volgen en proberen te overtreffen van het grote voorbeeld of iets heel anders te gaan doen. Hector Berlioz koos voor het andere, voor grote symfonische werken met een duidelijk literair programma. Liszt wierp zich op het genre van het symfonisch gedicht. De enige die met succes op de uitdaging van Beethoven inging was Johannes Brahms. In zekere zin heeft Brahms er zo voor gezorgd dat de erfenis van Beethoven een traditie is geworden.

Alhoewel erfgenaam van Beethoven is Brahms pas laat begonnen met het schrijven van symfonieën. De eerste in c-klein is van 1877 toen Brahms al 44 jaar oud was. Afgezien van een zekere schroom om in de voetstappen van Beethoven te treden, hing dit samen met de vraag naar muziek. In Duitsland was er in de jonge jaren van Brahms veel vraag naar piano-, kamer- en koormuziek. Symfonieën waren minder in trek omdat daar grote orkesten voor nodig waren en de behoefte van die paar orkesten die er waren aan muziek was niet zo groot dat je daar een boterham mee kon verdienen. Dat veranderde pas ruim na de tweede helft van de eeuw. Uiteindelijk kon Brahms vanaf 1875 leven van de royalties van zijn composities.

In 'The compleat Brahms' wordt van vrijwel elke compositie van Brahms een korte beschijving en ontstaansgeschiedenis gegeven. Een van de belangrijkste werken van Brahms is 'Ein Deutsches Requiem', een werk dat hij begint in 1857 naar aanleiding van de dood van Robert Schumann. Pas negen jaar later pakt hij naar aanleiding van de dood van zijn moeder dit onafgemaakte stuk weer op en in drie jaar groeit het uit tot een zevendelige compositie voor solisten, koor en orkest.

Anders dan de titel doet vermoeden maakt Brahms geen gebruik van teksten of melodieën uit het requiem voor de katholieke eredienst. Brahms koos zijn teksten zelf uit de Lutherse Bijbelvertaling, zowel uit het Oude als het Nieuwe Testament. Het gaat om fragmenten uit onder andere de Evangeliën, de brieven van Paulus, Psalmen en de Openbaring van Johannes. Vandaar dus de toevoeging 'Deutsch' aan de titel.

'Ein Deutsche Requiem' behoort met de 'Alt-Rapsodie' (op.53) tot de meest persoonlijke werken van Brahms. In het 'Requiem' neemt hij afscheid van zijn moeder en zijn muzikale vader Robert Schumann. In de 'Alt-Rapsodie' neemt hij afscheid van de liefde, voortaan zal hij nooit meer streven naar het vinden van een vrouw en het opzetten van een gezin, het blijft bij enkele vluchtige verliefdheden.

Dit is het soort wetenswaardigheden dat het boek biedt. Alle artikelen zijn vlot en begrijpelijk geschreven, muzikale voorkennis is niet nodig. De vroeger zo bleke Brahms krijgt zo wat kleur op de wangen en ik verzeker u, al luisterend gaat u dat merken.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden