Braak liggende gronden te duur

DEN HAAG - Bij het pareren van kritiek op hinderlijke militaire oefenterreinen bedient de krijgsmacht zich soms van ontroerend nostalgische argumenten. "Om de hei op de oefenterreinen in goede staat te houden, grazen er schaapskuddes en heeft Defensie een schaapsherder in dienst" , klinkt het dan.

TEUN LAGAS

Het citaat komt uit de Defensiekraint, het wekelijkse huisorgaan van de krijgsmacht. Onder het kopje 'Landmacht steeds groener' probeert het ministerie duidelijk te maken dat het serieus is bedoeld, dat beleid voor een schoner milieu.

Het voorbeeld van de ouderwetse herder op de grote stille heide is echter wat wrang, nu het milieubeleid van Defensie wordt aangevallen door actiegroepen en plaatselijke bestuurders. Zij zijn de overlast beu van oefenende soldaten, brommende tanks, gierende vliegtuigen en gonzende helikopters. Kamerleden zijn deze weken bestookt met pleidooien van mensen die het oefenterrein uit hun omgeving willen zien verdwijnen. Maar elke verhuizing levert elders nieuw verzet op, beseffen de parlementariers. Wie wil de tanks wel voor z'n deur? Maandag moet de Kamercommissie voor defensie knopen doorhakken, als daar wordt gedebatteerd over het toekomstplan voor de militaire oefenterreinen.

Opmerkelijk is dat de kritiek in allerlei streken groeit, terwijl Defensie wel degelijk minder oefent en minder terrein in beslag neemt. In de evaluatie op het Structuurschema Militaire Terreinen (SMT), zoals het discussiestuk heet, rekent het kabinet voor dat ruimtebeslag voor oefenterreinen afneemt. Voorzag het in 1985 ontworpen SMT al in een vermindering van 23 000 naar 17 000 hectare, volgens het herziene schema levert de landmacht nog 2 000 hectare extra aan terreinen in. De krimpende krijgsmacht 'nieuwe stijl' ziet verder af van de geplande uitbreiding van grote oefenterreinen zoals in Leusden en Ermelo. Een paar kleinere oefengebieden, in de Loonse en Drunense Duinen, de Rechte heide bij Tilburg en de Beegderhei bij Roermond worden afgestoten.

Die stappen zijn logisch bij een halvering van het tankbestand, een verkorting en wellicht zelfs afschaffing van dienstplicht en een daling van het aantal beroepsmilitairen. Er is natuurlijk winst, geeft de milieubeweging toe. Om daarna te klagen dat Defensie nog altijd veel te grote oefenterreinen in natuurgebieden blijft reserveren. De ruimte die de krijgsmacht claimt is veel groter dan de werkelijke behoefte, berekent de Stichting Natuur en Milieu.

Een ander punt van kritiek is dat de krijgsmacht wel allerlei beloftes doet op milieugebied (25 procent minder milieubelasting in tien jaar) maar zich in de praktijk weinig hoeft aan te trekken van de wetgeving: de tanks rollen immers over al bestaande terreinen? Pas bij de aanleg van nieuwe oefengrond dient de krijgsmacht alle moeizame milieuprocedures te doorlopen. Juist om dat te voorkomen komt de reservering van 'oude' terreinen goed uit.

De 'politiek-militaire onzekerheden' in de wereld zijn nog te groot om de landmacht verder te beperken in de oefenmogelijkheden, verdedigt het kabinet het forse ruimtebeslag. Dat de meeste oefenterreinen in fraaie gebieden liggen, waarvan het Nationaal Milieubeleidsplan vaststelt dat de natuurwaarde er zeer hoog is, heeft een financiele reden. Natuurlijk acht ook het kabinet het de fraaiste oplossing wanneer militaire complexen van de kwetsbare Veluwe worden verplaatst naar de IJsselmeerpolders of noordelijk Groningen, waar de landbouwgrond overtollig is. Maar de prijs is te hoog.

Een verplaatsing van 7 grote en 5 kleinere oefenterreinen naar braakkomende landbouwgrond zou 3 tot 4 miljard kosten, rekende Defensie uit, waarop het kabinet de 'optie landbouwgrond' van tafel veegde.

Tot droefenis van bijvoorbeeld de werkgroep Leusderheide, die al sinds 1981 vecht voor vermindering van de militaire overlast in het gebied rond Amersfoort. "Defensie berekent de kosten van verplaatsing naar landbouwgrond volgens ons veel te hoog" , zegt Annelie Mees van de werkgroep. "Er wordt van uitgegaan dat er in de IJsselmeerpolders een compleet vervangend modern compagnie oefenterrein moet worden gebouwd, met de huidige kazerneruimte. Maar wij menen dat de kleinere landmacht minder grote terreinen nodig zal hebben. Zo'n verhuizing kan bovendien goedkoper door de kazernes gewoon hier te laten staan."

De werkgroep beroept zich er op dat de omgeving van Amersfoort meer dan elders kampt met overlast. Niet alleen manoeuvreren de tanks en pantservoertuigen op de Leusderheide en de Vlasakkers, het gebied is ook nog eens bedeeld met de vliegbasis Soesterberg, waar vandaan Amerikaanse F15-gevechtsvliegtuigen hun rondjes vliegen. "Bij de afnemende aanwezigheid van Amerikaanse troepen in Europa moet het op den duur een slapende basis voor de VS worden" , legt Annelie Mees het actiedoel voor de vliegbasis uit.

De bewoners van het zuidelijk deel van de Veluwe maken zich zorgen over de toekomst. Voorzitter C. Vriend van de Vereniging van verontruste Edenaren vreest dat zijn woonomgeving een 'zwaar geterroriseerd' gebied zal worden. De acties in Ede en omgeving richten zich tegen de komst van nieuwe luchtmobiele brigade van de landmacht, die de vliegbasis Deelen toegewezen heeft gekregen als oefenterrein. De brigade die wereldwijd inzetbaar wordt, krijgt de beschikking over gevechts- en transporthelikopters. En de hinder van oefenende helikopters is erger dan de overlast van tanks, zeggen de kenners. In een folder van het actieplatform tegen Deelen worden de geluidseffecten van de nog te kopen toestellen nauwgezet beschreven: "Wat denkt u wat er gebeurd wanneer een formatie van zes of misschien wel twaalf helikopters tegelijk over uw dorp komt aanvliegen? Dan is er sprake van panische angst bij kinderen, ouderen en huisdieren."

Waar de actiegroep in Ede aan twijfelt is of regering en Kamer zich de overlast wel hebben gerealiseerd, toen werd besloten tot oprichting van een vliegende brigade. Vriend: "Bij oefeningen is er veel meer overlast dan alleen op Deelen. De toestellen moeten steeds in en uit gevlogen worden. Er wordt ook ver buiten het terrein veel indirect beslag op de omgeving gelegd. Of wij een alternatief hebben? Dat moeten ze niet aan de gedupeerde burgers vragen. Wij zeggen wel: Het is een internationaal werkende brigade, laat ze dan ook maar elders oefenen. Zoek maar een Europese oplossing, dit kan in Nederland niet, dit moet uitwijken naar gebieden waar geen hond woont."

De voorzitter van de defensiecommissie in het parlement, het VVDKamerlid J. D. Blaauw heeft wel begrip voor de bezwaren op de zuidelijke Veluwe en verwacht dat de Kamer maandag niet zomaar akkoord gaat met de nieuwe oefenbestemming voor het complex in Deelen. "Al moet je het geluid van zo'n luchtmobiele brigade ook weer niet overdrijven. De uitrusting is per definitie erg licht. Maar ik geef toe, het geluid van invliegende transporthelikopters kan fors zijn. Ik denk dat wel bekeken wordt of deze oefeningen elders kunnen. Landbouwterreinen is een goede oplossing, al zit daar een hoge prijs aan. Ik denk dan toch aan terrein in Flevoland."

Dat plannen voor het gebruik van landbouwgrond niet altijd in dank worden afgenomen, blijkt in het noorden, op de grens van Overijssel en Drenthe. Bewoners van de dorpen Wapserveen en Kallenkote blokkeerden een paar weken geleden een kazerne uit protest tegen de voorgenomen uitbreiding van het oefenterrein ten koste van 350 ha akkerbouwgrond. Blaauw is onder de indruk van hun protest. "De bevolking daar geeft een reeel beeld, moet ik toegeven. Voor die boeren dreigt een marginaal bestaan, als het onteigeningsplan doorgaat, die worden dan net over de rand geduwd. Dan trekken er bewoners weg, daalt het voorzieningenniveau verder en helpt je die dorpen om zeep. Ik vind dat een uitbreiding van een militair terrein geen vernietiging van een leefgemeenschap mag veroorzaken."

En hoe stil het ook mag zijn in noord-Groningen, de bewoners daar zitten niet te wachten op een 'impuls' van het Nederlandse leger. En het landbouwschap heeft al geprotesteerd tegen de uitverkoop van landbouwgrond voor militaire doelen. De krijgsmacht wordt ingekrompen de komende jaren. Maar niemand lijkt de laatste oefenende militairen voor z'n deur te willen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden