Boze droom van moderne theologen

Van onze kerkredactie

In De Wekker, wekelijks huisorgaan voor de 75.000 christelijke gereformeerden, vraagt Van 't Spijker of wij op moeten houden met "de beoefening van de theologie met haar vele vragen, wanneer we bemerken dat we er niet op vooruit zijn gegaan" . Van 't Spijker leert in de Bijbel niet alleen "een antwoord te vinden op de vragen die ons verontrusten" . De Bijbel corrigeert ook de vragen zelf en dat hebben wij hard nodig, aldus de Apeldoornse professor.

Het lijkt een aardig en concreet voorbeeld van wel fundamentalisme wordt genoemd. Het Tijdschrift voor theologie (TvTh) is een kwartaalblad uit de theologische cercle van Edward Schillebeeckx in Nijmegen en Leuven; zojuist heeft het een themanummer gewijd aan dit verschijnsel en zijn "flitsende carriere" in de laatste twee decennia. Uitgangsstelling is: Fundamentalisme is het zelfgekozen afscheid van de te hoge eis om zelf te denken en zelf verantwoordelijkheid te nemen (...) ten gunste van de zekerheid en de geslotenheid van zelfverkozen absolute fundamenten.

Etiket

Het TvTh weet als modern r.-k. theologisch blad maar al te goed hoe moeilijk het gesprek is tussen 'fundamentalisten' en 'modernen'. Al komt het themanummer aan dat gesprek zelf volstrekt niet toe, het probeert wel te analyseren waar 'm die moeizaamzaamheid nu precies in zit. Fundamentalisme, zo stelt de protestantse theoloog dr. Anton van Harskamp om te beginnen vast, functioneert als een etiket. "Het maakt dan duidelijk dat 'zij' niet zijn als 'wij'." Een "vorm van negatieve zelfbevestiging" , zegt hij.

Van Harskamp signaleert een ongerijmdheid bij de 'fundamentalisten': het is niet een ouderwets, maar een modern verschijnsel. Fundamentalisten verzetten zich tegen de moderne tijd, tegen de macht van de mens over de geschiedenis, maar zij kunnen er zelf niet aan ontsnappen, hoe hard ze het ook proberen. Niet alleen wijst hun gebruik van de media daarop, ook hun "wil om God tot werkzaamheid te brengen is typisch modern en laat zien dat het fundamentalistisch geloof vastzit aan de gedachte van het activistische, moderne op zelfhandhaving gerichte subject."

Maar Van Harskamp zegt dat niet om de fundamentalisten nog een extra douw te geven. Het gaat hem integendeel om de vraag of er misschien een "verborgen affiniteit" bestaat tussen fundamentalisten en modernen. Hij vermoedt dat de eersten de tweeden "iets pijnlijks" te zeggen hebben. Waar zijn we eigenlijk bang voor? Onze westerse wereld is ruim genoeg om ook fundamentalistische rariteiten op te nemen: gewoon een paar aparte produkten op de zingevingsmarkt.

Meer plausibel

Volgens Van Harskamp is het verborgen appel van de fundamentalisten voor de modernen iets anders: de angst namelijk dat godsdienstwetenschappelijk gesproken het "fundamentalisme een plausibele christelijke optie" , misschien wel meer plausibel "dan de modernetheologische pogingen om 'bij de (moderne) tijd' te blijven" . Gelet op het 'unieke' van het verhaal van Jezus en op het potentieel aan agressie in het christendom kun je je eerder verbazen dat er zoiets is als moderne theologie dan dat er fundamentalisme bestaat.

"Fundamentalisme is de boze droom van het christendom" , schrijft Van Harskamp. Het verdedigt God tegen de moderne tijd met scandaleuze elementen. Daartegenover staat de moderne theologie, die probeert Gods aanwezigheid plausibel te houden in een wereld die God niet meer kent. De moderne theoloog is voortdurend in identiteitscrisis en probeert God steeds verder weg te zoeken.

Fundamentalisme als de boze droom van het christendom, omdat het - zo suggereert Van Harskamp - "de onmogelijkheid demonstreert om nog om een redelijke, harmonieuze, dus niet scandaleuze wijze God aan de moderne wereld te verkondigen" .

Puur

De moderne theoloog die nu wat onzeker is geworden, kan weer moed putten uit wat prof. L.A. Hoedemaker uit Groningen schrijft, in hetzelfde nummer van TvTh. Fundamentalisten gaan ervan uit dat het christendom al ergens puur of definitief bestaat, in een mythisch verleden bijvoorbeeld of in een hedendaagse gemeenschap van heiligheid en waarheid en dat het zich vandaaruit moet verbreiden. Maar Hoedemaker ziet het christendom pas ontstaan "in interculturele communicatie, in een nooit eindigend proces van wederzijdse herijking van het geloof" .

Geen mensen meer

En de katholieke theoloog prof. Ad Willems tekent de controverse scherp. Hij herinnert eraan dat christenen in de eerste tijd een ondergrondse beweging vormden, die de wereld wilde veroveren door haar te bekeren. Onder Constantijn werd het christelijk geloof een relevante factor in de samenleving: "de maatschappij werd veroverd. In wetgeving, onderwijs en cultuur kon de voormalige tegenbeweging haar bijdrage leveren aan de vormgeving van de toenmalige wereld. We weten nu dat het fout ging, maar dat is makkelijk praten achteraf." Waarom ging het mis? Omdat, zegt Willems, de geloofsgemeenschap minstens evenveel invloed van de 'wereld' onderging als de wereld van haar.

Willems blijft er echter bij dat het ondanks die mislukking ook nu erom blijft gaan dat het christelijk geloof doorwerkt. "Daarom kan ondergrondse afzondering geen ideaal zijn. (...) De tekorten in deze wereld moeten overwonnen worden. Maar dat kan nooit met onfeilbaar gezag plaatsvinden; het gebeurt vanuit een bijbelse inspiratie met feilbare argumenten in discussie met andere wereldbewoners. (...) Meer fundamentalistisch ingestelde gelovigen nemen daar geen genoegen mee" , zegt Willems.

Volgens hem willen zij niet alleen het kwaad dat voortkomt uit "de eindige vrijheid" uitbannen, zij willen al dat feilbare, voorlopige overwinnen. Zij zien in het mondige, eindige schepsel een concurrent van God en dat schepsel moet daarom wijken voor diens absolute autoriteit. "Dan is er geen onzekerheid meer, maar zijn er ook geen mensen meer."

Wat voor Willems en de zijnen wezenlijk lijkt voor het menselijk bestaan, is voor prof. Van 't Spijker iets om genezing voor te zoeken - om te beginnen "bij de eenvoud van het hart, dat anders zo gecompliceerd is." Eenvoudig luisterend naar de Schrift, als het beste medicijn tegen de twijfel. Van 't Spijker benijdt "de eenvoudigen van hart" die die rust beleven, als was ook hijzelf een mens die twijfelt.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden