Bouwwoede op de biblebelt

Terwijl in heel Nederland kerkgebouwen hun deuren sluiten, verschijnen op de biblebelt juist nieuwe en grote kerken. Wat is er aan de hand?

Wie op een willekeurige zondagochtend via de afrit van de A30 Barneveld binnenrijdt, treft geen dorp aan dat zich na een drukke werkweek nog eens omdraait in bed. Even voorbij de Intratuin doemen de façades van twee enorme nieuwbouwkerken op: De Hoeksteen en de Adullamkerk. In enorme drommen trekken mannen (donker pak), vrouwen (rok en hoed) en hun soms rijke kinderschare naar de rode bakstenen kolossen. Bij De Hoeksteen, met 2550 zitplaatsen de op een na grootste kerk van Nederland, staan zelfs verkeersregelaars. De kerktijden zijn op elkaar afgestemd om files te voorkomen.

Refodomes

Dit wekelijks terugkerende tafereel in Barneveld onderstreept een trend op de biblebelt, de strook schuin over Nederland waar veel bevindelijk gereformeerden wonen, van Zeeland, via de Veluwe richting Overijssel. Terwijl overal in Nederland kerken sluiten, verschenen hier de afgelopen twintig jaar tientallen nieuwe kerken. De bewoners van de bijbelgordel lijken bevangen door het virus van de bouwwoede. Ze bepalen mede de skyline van plaatsen als Ede, Tholen, Veenendaal, Opheusden en Barneveld. Er is zelfs een speciale naam voor de godshuizen met vele honderden zitplaatsen en volop parkeerruimte: 'refodomes'. Een handjevol architecten heeft zich helemaal gespecialiseerd in dit type kerkenbouw.

Inmiddels zijn de refodomes object van wetenschappelijke studie. Vandaag verschijnt 'Vensters op refodomes: bevindelijk gereformeerden en moderne kerkbouw'. Het boek, met onder meer de resultaten van veldwerk in Barneveld, is geschreven door het onderzoeksteam van het Biblebeltnetwerk. Dat is een onderzoeksgroep die in 2013 werd opgericht door een aan de Vrije Universiteit Amsterdam gelieerde groep academici.

In minder dan een halve eeuw heeft er zich een opvallende verandering voltrokken, zo toont de studie. Waar vijftig jaar geleden de bevindelijk gereformeerden nog werden gekarakteriseerd als bezoekers van kleine kerkjes, springen vandaag de dag vooral de megakerken met soms wel bijna drieduizend zitplaatsen in het oog.

"De kerken symboliseren de volhardende positie van de bevindelijk gereformeerden in een tijd waarin de rest van de bevolking seculariseert", stelt architectuurhistoricus Herman Wesselink in zijn bijdrage. Volgens Wesselink weerspiegelen de kerkgebouwen twee zaken: zelfbewustzijn, maar ook het isolement binnen de Nederlandse maatschappij. De bouwwoede van de megakerken maakt volgens de onderzoekers een paradoxale en opvallende ontwikkeling in Nederland zichtbaar.

Het zelfbewustzijn komt door de groei, niet alleen wat kerkleden betreft maar ook hun welvaart. Bij 'zware' gereformeerden zijn gezinnen van vier, vijf, zes kinderen geen uitzondering. In een nieuwbouwwijk is een verdubbeling van het aantal kerkleden niet ongewoon. Veel kerkleden hebben goedlopende zaken in de bouw, landbouw of handel. "In de kerkelijke gemeenten zijn vaak alle bedrijfstakken vertegenwoordigd", zegt Fred van Lieburg, hoogleraar religiegeschiedenis en medeauteur. "De gemeente bouwt de kerk gezamenlijk op. Dat heeft een enorm samenbindend effect. De bedrijven zetten hun beste beentje voor."

Tegelijkertijd is er isolement. De opvattingen over veel maatschappelijke onderwerpen in de bijbelgordel staan vaak ver af van die van de modale Nederlander. Dat uit zich, aldus onderzoeker Wesselink, in de locatie van de megakerken, vaak een nieuwbouwwijk in een weiland, ver buiten het oude centrum, 'als fremdkörper buiten de bestaande (historische) stads- of dorpskern'. Van Lieburg: "Men bekommert zich er niet zo om wat de buitenwereld ervan vindt. De cultuur is toch sterk naar binnen gericht."

Wie de refodomes bekijkt ziet dat de bouw nogal eenvormig is. De aandacht gaat uit naar één punt. De kijkrichting is naar de kansel. Geen bezoeker zal het ontgaan: hier staat het Woord Gods centraal. Met hun strikt symmetrische ontwerpen grijpen de architecten terug op een vroeg-calvinistische traditie. De inrichting is niet of nauwelijks van kunst en versieringen voorzien. Toch zijn veel kerkenraden zich amper bewust van de theologische lading van hun bouwwerken, merkte Van Lieburg tijdens bezoeken. "Men wil geen poespas en is pragmatisch: zijn er genoeg zalen, is er parkeergelegenheid en zijn er voldoende zitplaatsen." Tegelijk worden kosten noch moeiten gespaard. "Een van de bezochte refodomes heeft een lift naar de galerij, een digitale wegwijzer en de modernste lichtapparatuur."

Dubbelzinnigheid

Daarmee komt Van Lieburg op wat hij 'interessante dubbelzinnigheid' noemt. "In het protestantse zelfbeeld doet de kerkruimte er niet toe. Waar twee of drie mensen bij elkaar zijn, daar is God, wordt er gezegd. Maar kijk je naar deze kerken, dan draagt de vormgeving wel degelijk bij aan de bemiddeling met het goddelijke. Men is er zich niet altijd bewust van, maar als je doorvraagt dan heeft zo'n gebouw toch effect op de beleving van het geloof. Het gedempte licht, de verstilling, de preekstoel met daarop een geopende bijbel. Het straalt allemaal uit: daar bij de kansel, daar gebeurt toch wel iets bovenaards."

Verkeersregelaars zijn nodig om op zondagochtend bezoekers van De Hoeksteen in Barneveld veilig te laten oversteken.

Behoudende stroming

De biblebelt is een geografische concentratie van bevindelijk gereformeerden met een duidelijk herkenbare groepscultuur. Ze behoren tot de meest behoudende protestantse stromingen die Nederland kent, met eigen scholen, zorgcentra, verenigingen en een politieke partij (de SGP). De gelovigen nemen de Bijbel letterlijk en zien zich als de meest authentieke erfgenamen van de Reformatie. Belangrijke kenmerken zijn een sterk ontwikkeld zondebesef en de overtuiging dat de mens volledig afhankelijk is van God. Een andere overtuiging is dat gelovigen een intense 'bekering' moeten doormaken om de eeuwige zaligheid te beërven. Deze manier van geloven wordt 'bevindelijk' genoemd. Bevindelijk gereformeerden gaan naar kerkgenootschappen als de Gereformeerde Gemeenten (107.000 leden), de Gereformeerde Gemeenten in Nederland (24.000 leden) en de Hersteld Hervormde Kerk (59.000).

Anneke Pons (red.). Vensters op refodomes. Kerkarchitectuur in de gereformeerde gezindte. Uitg. Labarum, 352 blz, euro15,95.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden