Bouwen op z’n middeleeuws

Het recept voor de lokale, middeleeuwse specie werd op de bouwplaats opnieuw ontdekt. (FOTO'S KAREN MEIRIK) Beeld
Het recept voor de lokale, middeleeuwse specie werd op de bouwplaats opnieuw ontdekt. (FOTO'S KAREN MEIRIK)

Geen graafmachine, geen hijskraan, maar een smid die zorgt voor nagels en metselaars die hun zelfgemaakte specie in biezen manden omhoog hijsen naar de kasteeltoren. Het Franse Guédelon bouwt een kasteel op z’n middeleeuws.

Het gezicht van Maryline Martin gloeit van trots als ze in de regen kijkt naar de vorderingen van de hoofdtoren. „Als ik een dag ben weggeweest en ik kijk naar wat de arbeiders voor elkaar hebben gekregen, dan sta ik vaak totaal perplex”, zegt de directeur van het bouwproject Guédelon, een dertiende-eeuws kasteel dat langzaam vorm begint te krijgen.

Langzaam, want alles gaat met de hand, zonder hulp van elektriciteit, mechanisch aangedreven machines of moderne bouwmaterialen.

Martin vertelt hoe het idee voor Guédelon ontstond, nu dertien jaar geleden: „Michel Guyot is de eigenaar van het nabijgelegen zestiende-eeuwse kasteel Saint-Fargeau. Tijdens het eten vertelde hij dat onder het huidige chateau nog de resten liggen van een kasteel uit de Middeleeuwen. We zaten lekker aan de wijn en na een tijdje vertelde Michel over zijn droom dat middeleeuwse kasteel te laten herrijzen.”

Zelf had ze om heel andere redenen interesse in middeleeuwse bouwkunst: „Mijn passie ligt al heel lang bij het creëren van banen. Deze regio is van oudsher arm en de werkloosheid is hoog. Dus toen ik Michel zo hoorde praten, dacht ik direct: daar is mankracht voor nodig!”

Een dag later zocht Martin haar buurman opnieuw op en zetten ze het project op papier. Nog een etmaal later lag er een plan van aanpak.

Martin werkte toentertijd aan een banenproject voor langdurig werklozen, maar was ontgoocheld door het cynisme van de lokale ambtenaren. „Veel projecten leken vooral bedoeld om de werklozen van de straat te houden, te zorgen dat ze niet gingen demonstreren. Ik wilde laten zien dat je met deze mensen een prachtig kasteel kunt bouwen, als een uitdaging tegenover dat cynisme.”

Het duurde een jaar om via subsidies het geld bij elkaar te krijgen om het terrein te kopen. „Het was perfect omdat je hier alle materialen voor handen hebt: steen, hout en het zand voor de specie. Ook een dertiende-eeuwse ridder zou deze plek, langs een doorgaande handelsroute, uit strategisch oogpunt hebben uitgekozen. Door tolheffingen zou hij de bouw van het kasteel financieren.”

In deze eeuw zijn het de toeristen die betalen. Met busladingen komen ze, net als schoolklassen en mensen die stage willen lopen. Een team dat werkt aan de restauratie van de Utrechtse Domtoren is in september voor de tweede keer langs geweest om de middeleeuwse bouwplaats te bestuderen. Het project heeft niet alleen bijna zeventig mensen in vaste dienst, het levert historici en archeologen ook waardevolle informatie over de middeleeuwse architectuur. Dankzij de honderdduizenden bezoekers heeft Guédelon al sinds 2000 geen subsidies meer nodig om te kunnen draaien.

„Toen we net begonnen, dachten de mensen in de omgeving dat we niet goed wijs waren. Waarom zou je in Frankrijk een middeleeuws kasteel willen nabouwen, terwijl er zoveel in elkaar stortende, écht oude kastelen zijn”, zegt Martin. „Het hele idee van experimentele archeologie, om een middeleeuwse bouwplaats te creëren en zo beter de bouwmethodes van die tijd te begrijpen, was volkomen nieuw.”

Sinds de bouwers onder leiding van bouwmeester Florian Renucci een aantal zeer complexe constructies voltooiden, is de kritiek verstomd.

Problemen met de Franse bureaucratie, dat is weer een ander verhaal. „Neem de tredmolenlier”, zegt Martin, wijzend naar een apparaat dat nog het meeste weg heeft van een gigantisch hamsterwiel. In de tredmolen lopen één of twee mensen die zo, via de bijbehorende takels en touwen, zware spullen op de kasteelmuur kunnen hijsen. „Het apparaat was in twee weken klaar, maar het kostte ons vier jaar voordat we de toestemming kregen om het daadwerkelijk te gebruiken.”

De arbeidsinspectie maakte zich zorgen over de veiligheid en om de menselijke waardigheid van de gebruikers. Dit soort apparaten werd vroeger vaak door horigen, dwangarbeiders of gevangenen bediend, een gebruik waar ook het Nederlandse woord ’raddraaier’ van afstamt. Nu vinden de drommen vrijwilligers die naar Guédelon komen om er een stage te lopen de tredmolen een prachtige ervaring. En ook de vaste krachten hebben er geen moeite mee.

Bouwmeester Florian Rennucci had zijn sporen al verdiend met onder meer de restauratie van de Pont Neuf in Parijs. Toen hij in 1998 uit nieuwsgierigheid kwam kijken, viel hij als een blok voor de authenticiteit van Guédelon. „Bij de meeste renovatieprojecten gebruiken we modern cement, metaal, moderne machines. Pas als dat allemaal wegvalt, ga je denken op de manier van een middeleeuwse bouwmeester en vind je nieuwe oplossingen.”

In Guédelon werd het recept voor de regionale specie op kalkbasis herontdekt. „We hebben, met het team van wetenschappers dat het project ondersteunt, allerlei verhoudingen geprobeerd. Pas toen we standaard bouwzand vervingen door het met klei vervuilde zand van hier, werkte het.”

Het project van Guédelon is ongeveer halverwege en Martin denkt met haar team hard na over een vervolg. „Afgelopen winter, toen het werk in Frankrijk vanwege de kou stillag, waren we met een deel van het team in Afrika om te helpen met de bouw van een school. Toen het werk klaar was, maakten we een excursie in een wildpark. Daar zaten we, onder de bomen, met uitzicht op de olifanten, en we zeiden: hier moeten we iets bouwen! Dat is toch wel het toppunt van bezetenheid, dat je zelfs als je in Afrika naar de olifanten zit te kijken, alleen maar aan een volgend bouwproject kunt denken...”

Met de tredmolenlier 'een hamsterwiel op menselijk formaat' kunnen zware voorwerpen worden gehesen. Beeld
Met de tredmolenlier 'een hamsterwiel op menselijk formaat' kunnen zware voorwerpen worden gehesen.
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden