Bouwen in de wei moet meer kosten

Ruimte is schaars in Nederland. De beste plaatsen voor nieuwe woningen en bedrijven zijn dan ook de bestaande steden. Omdat bouwen in de wei goedkoper is gebeurt dat echter daar. Om die trend te keren moet er voortaan een heffing komen op bouwen in de open ruimte.

Financiële prikkels om zuinig ruimtegebruik te stimuleren zijn onmisbaar in het nieuwe grondbeleid. Het kabinet erkent het mogelijke belang van een heffing op ruimte die wordt volgebouwd. Het blijft echter vooralsnog steken in studies. In Haags taalgebruik betekent dat op de lange baan schuiven.

De PvdA-fractie wil deze logische stap in de verdere vergroening van ons belastingstelsel, in navolging van Vlaanderen, zo snel mogelijk invoeren.

Het is financieel aantrekkelijk om in het buitengebied nieuwbouwlocaties of bedrijfsterreinen aan te leggen. Veel gemeentelijke grondbedrijven spekken dankzij deze activiteiten de gemeentelijke begroting. En voor de grondeigenaren en ontwikkelaars is het ook een aardige inkomstenbron. Een heel ander beeld leveren te saneren oude bedrijfsterreinen op, of verpauperde stadswijken. Als een gemeente eerst deze plaatsen in de stad zou saneren en opnieuw inrichten moet zij daar geld bij leggen. Veel geld, veel meer dan de bijdrage die uit subsidiepotjes van de rijksoverheid kan worden verkregen.

Door die scheve verhouding gaan gemeenten eerder het groene buitengebied in. En delen van de stad blijven in verwaarloosde staat achter. Dit is sociaal ongewenst en kost onnodig veel ruimte. Steden moeten niet verdeeld zijn in 'getto's' van twee-onder-een-kap-huizen en gebieden waar alleen 'probleemgroepen' wonen. Steden moeten voor iedereen aantrekkelijk zijn om te wonen, te werken en te ontspannen. Alleen dan kan de ruimtevretende trek naar randgemeenten voorkomen worden.

Wij stellen voor om iedereen die een stukje van de open ruimte van Nederland afsnoept, door het te bebouwen, een bebouwingsheffing (open-ruimteheffing) van 25 gulden per vierkante meter te laten betalen. Hiermee slaan we twee vliegen in één klap. Deze heffing op het bebouwen van groene ruimte maakt uitbreiden minder winstgevend. Er zal eerder gekozen worden voor herstructurering van de bestaande stad. Volbouwen van onze open en groene ruimte wordt afgeremd.

Ten tweede willen wij dat de opbrengst binnen de regio via een regionaal fonds ten goede komt aan het saneren en herinrichten van oude locaties in de stad of het versterken van de groene kwaliteit van het buitengebied. Deze hefboom maakt dat gemeenten liever het oude vervuilde terrein met leegstaande fabriek achter het station opruimen dan weer nieuwe weilanden bouwrijp te maken. De heffing moet overal in Nederland worden betaald. Ook in de zogenoemde rode contourgebieden, ook al zijn die bestemd voor bebouwing. Binnen de beperkte nog te bebouwen ruimte moet de wethouder stadsontwikkeling steeds de keuze maken: inbreiden of uitbreiden. De heffing helpt dan zuinig om te gaan met die schaarse bouwruimte binnen de rode contour.

Voorkomen moet worden dat de rode contour snel tot de grens wordt volgebouwd en de gemeente om verlegging van de contour gaat vragen. Bovendien moet het opknappen van de bestaande stad voorrang hebben. Alleen de nu al bebouwde gebieden binnen de rode contour kunnen heffingsvrij opnieuw worden bebouwd. Het kabinet wil de open-ruimteheffing beperken tot de zogenaamde balansgebieden (alles buiten de natuurgebieden en de rode contour). Dan is het effect beperkt.

Er wordt vaak gevraagd of het een regulerende heffing of een bestemmingsheffing wordt. Gaat het er vooral om dat de groene polder zo blijft of gaat het vooral om extra geld voor beleidsmaatregelen? We erkennen dat beide voor ons interessant zijn. Of de heffing regulerend zal zijn, is -naast de hoogte van de heffing- sterk afhankelijk van de economische omstandigheden en de situatie op de woningmarkt. Op dit moment zet een heffing van 25 gulden weinig zoden aan de dijk. Bij de huidige huizenprijzen zijn de winstmarges voor projectontwikkelaars, gemeenten en grondeigenaren veel hoger.

Als voedingsbron voor een regionaal fonds is zij echter op dit moment zeker effectief. In zich wijzigende marktomstandigheden kan die verhouding omslaan. Als we uitgaan van de bouwopgave uit de vijfde nota Ruimtelijke Ordening komt de komende dertig jaar elk jaar circa één miljard beschikbaar.

Een open-ruimteheffing zal er niet voor zorgen dat wonen in het groen alleen nog voor rijken is weggelegd. Dit financiële instrument komt niet in de plaats van planologie, maar is een flankerend instrument om het doel van 'efficiënt omgaan met de schaarse ruimte' te bevorderen. Het is geen aflaat vervolgens in het groene buitengebied villa's te kunnen bouwen. Daarvoor gelden nog altijd contouren en bestemmingsplannen, die worden getoetst door provincie en rijksoverheid.

Een tweede politiek lastige vraag is of de heffing de prijs van woningen niet nog verder zal opdrijven waardoor starters en andere groepen met een klein inkomen niet meer aan kopen toekomen. Ook daarop kan stellig negatief worden geantwoord. Beide macro-economische instituten, Nyfer en het Centraal Planbureau, verwachten dat met de heffing de winstmarges van grondeigenaar, grondbewerker, ontwikkelaar, bouwer en gemeente zullen worden afgeroomd. Dat komt doordat nieuwbouwwoningen moeten concurreren met bestaande woningen die ook te koop worden aangeboden. Een eenzijdige prijsverhoging van de woning is daardoor niet mogelijk. Het kabinet onderschrijft dit.

Wij willen een heffing per vierkante meter bouwkavel, los van de soort bebouwing. Wel mogen regio's vanwege de verschillen in woning- en grondmarkt besluiten meer dan de 25 gulden per vierkante meter te vragen.

Het geld wordt gebruikt voor stedelijke vernieuwing of de kwaliteit en toegankelijkheid van de groene omgeving van de stad. Ook zullen er oude bestemmingsplannen moeten worden afgekocht.

Die bieden nu soms nog volop ruimte voor uitbreiding van bebouwing waar we dat niet meer willen. De precieze verdeling van de middelen is aan de regio zelf. Het Rijk toetst slechts aan de hier genoemde doelen. Op die manier draagt de open-ruimteheffing bij aan samenwerking binnen de regio in plaats van concurrentie die tot verspilling van ruimte leidt.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden