Bouwen in Afrika met Hollandse uitvinding

Stenen van leem, duurzaam, met een minimum aan energie geproduceerd. Afrika heeft de voordelen van deze Nederlandse uitvinding ontdekt. Nu Nederland zelf nog.

Lachende zwarte gezichten spatten van de foto's af. Trotse dorpelingen poseren voor de school die ze net hebben afgebouwd. Op de achtergrond staat op het warmrode Afrikaanse zand de 'magische' machine opgesteld, waar de stenen voor hun bouwwerk een voor een zijn uitgerold. Geen bakstenen, maar geperste stenen van leem, dat ter plekke is opgespit uit de aarde onder hun voeten.

In zijn productieloods in Emmen bladert Rokus Oskam met zichtbare trots door het kleurige Afrika-boek. Hier en daar staat hij zelf op de foto's, en overal duikt zijn achternaam op, in het firmaplaatje op de wondermachines. De mobiele machines, die een mengsel van leem en zand tot prachtige, zware bouwstenen persen, zijn een originele Oskam-uitvinding. Dit oer-Hollandse product, dat Rokus Oskam en zijn broer, geïnspireerd door de leembouw in landen als Afghanistan en Iran, vijfentwintig jaar geleden hebben bedacht en daarna doorontwikkeld, moet het nog niet hebben van de Nederlandse markt, maar verovert in gestaag tempo het ene na het andere Afrikaanse land.

"De productie van één baksteen vergt minimaal 1 liter dieselolie. Voor diezelfde hoeveelheid brandstof maken wij met onze machines 150 leemstenen," zegt Oskam. "Voor Nederland is onze energiezuinige productie echter niet interessant, omdat fossiele energie hier nog altijd spotgoedkoop is. Een baksteen kost ongeveer evenveel als een leemsteen, maar zou juist vele malen duurder moeten zijn, wanneer fossiele energie een reële prijs had en de energiekosten in het product zouden worden doorberekend." Jan Lubbers, sinds kort in dienst bij Oskam, vult hem aan: "Een Nederlandse steenfabriek verbruikt in één dag een hoeveelheid gas, waarmee je een jaar lang drie vrijstaande woningen kunt warm stoken. Maar in de prijs van de bakstenen vind je dat gigantische energieverbruik niet terug."

Kaalslag

In Afrika speelt de prijs van energie wel een belangrijke rol. "In Burundi zijn inmiddels bijna alle bossen kaalgekapt," vertelt Oskam. Grootste boosdoener van deze kaalslag is volgens hem de baksteenindustrie geweest. "En in Rwanda mogen zelfs geen stenen meer worden gebakken in veldovens, om de ontbossing een halt toe te roepen." Door de nood gedwongen zijn Afrikaanse landen daarom al een stuk energiebewuster en duurzamer bezig dan Nederland tot nu toe. Stenen van leem - een grondstof die op negentig procent van het aardoppervlak in de grond te vinden is - die met een minimum aan energie en daardoor vrijwel zonder CO2-uitstoot geproduceerd kunnen worden, zijn in hun situatie een uitkomst. En je kunt er, getuige de foto's in Oskams boek, schitterend vormgegeven bouwwerken van maken met schoon metselwerk in de architectuurtraditie van de streek.

Nog een voordeel van de machines van Oskam is dat ze handzaam en mobiel zijn en dus, op een truck of in een aanhanger, gemakkelijk naar de meest afgelegen uithoeken van het Afrikaanse platteland kunnen worden vervoerd. Neergezet op de beoogde bouwlocatie perst het mobiele fabriekje vele duizenden stenen uit leem dat ter plekke uit de grond wordt gespit. Oskam verzorgt de training van de plaatselijke bevolking, onderwijst in een dag of tien hoe de machines werken, welke verhoudingen tussen leem en zand het beste resultaat geven en hoe het materiaal moet worden onderhouden.

"Soms geef ik ook een basiscursus schoon metselwerk, en ik neem ook altijd voegspijkers mee en ander metselgereedschap. De rest doen ze zelf. De mensen zijn enorm trots, omdat ze alles zelf maken. Als ze eenmaal doorhebben dat ze prachtig bouwmateriaal gewoon in de grond hebben zitten en daar de schitterendste huizen, scholen en overheidsgebouwen van kunnen maken, weten ze niet van ophouden. Zelfs tijdens de ebola-crisis in Sierra Leone werd er gewoon doorgebouwd."

In 2008 in Mali begonnen, staan er tegenwoordig machines van Oskam in Sierra Leone, Tanzania, Oeganda, Kenia en sinds kort ook in Malawi en Burundi. "De eerste mensen in Burundi zijn opgeleid, maar we moeten zien hoe dat verder gaat, nu de situatie daar politiek nogal moeilijk is geworden." De aanschaf van de machines wordt bekostigd door (kerkelijke) hulporganisaties, maar ook door bedrijven in de landen zelf die wel willen investeren, en soms ook van regeringswege. Een complete set voor het malen van het leem en het persen van de stenen kost, inclusief generator, zo'n 70.000 euro. "In het begin werden vooral scholen gebouwd en huizen voor leraren, nu neemt ook de vraag toe naar villa's, middenklasse huizen en woningen voor de smallere portemonnee."

Een van de betrokken hulporganisaties is de Stephen Lewis Foundation uit Canada, die de machines heeft gefinancierd voor een bouwproject in Oeganda. Deze stichting komt op voor hiv- en aidsslachtoffers, wezen, vrouwen en oma's. Met de leemstenen uit de machines zijn huisjes gebouwd voor oma's van aidswezen. Oskam: "Er staan nu al meer dan 150 van die huisjes, à raison van 3000 euro per stuk. Zo goedkoop, dat kan alleen als de stenen op locatie worden geproduceerd."

Destijds begonnen in Lekkerkerk, nog steeds de plaats waar wordt gewerkt aan de ontwikkeling van de machines, heeft Oskam de productie van leemstenen in Nederland vorig jaar verlegd naar de loods in Emmen. Daar wordt het leem gedroogd, gemalen en vermengd met zand - en voor waterbestendige stenen ook een beetje kalk. Dan worden ze geperst tot volwaardige bouwstenen van een kilo of acht per stuk. Het plaatselijke dierenpark had 50.000 stenen besteld voor de nieuwbouw. Reden om daar een lokale productieplaats in te richten. Bovendien ligt het lichtbruine keileem uit de laatste ijstijd in de provincie Drenthe letterlijk voor het oprapen. De dierentuin ligt op een bult van keileem, die deels is afgegraven voor de bouwwerkzaamheden en nu in enorme bergen op de bouwplaats ligt.

Vochtregulerend

Twee restaurants en het entreegebouw van het nieuwe dierenpark zijn inmiddels voor een groot deel uit leemstenen opgetrokken. Oskam en Lubbers zijn er al een tijdje niet geweest. Bij hernieuwde bezichtiging zijn ze zacht uitgedrukt 'not amused'. Het metselwerk ziet er niet erg fraai uit, maar erger nog vinden ze de afwerking. In plaats van leemstuc is er gips gebruikt. Doordat gips geen vocht opneemt, zijn de unieke ademende en vochtregulerende eigenschappen van de leemstenen hier letterlijk dichtgesmeerd. Een gemiste kans, vinden de twee leemspecialisten.

De Nederlandse markt voor de leemstuc die Oskam eveneens produceert, trekt aan en interesse voor geperste leemstenen bij nieuwbouw en renovaties komt ook op gang. Van de projectontwikkelaars en aannemers moet hij het niet hebben, weet Oskam. De bouwwereld is nog steeds erg conservatief en uit op grote stappen, snel en goedkoop thuis. "Het moet bij de opdrachtgevers vandaan komen, de gebruikers en de architecten. Een leemsteen is iets duurder dan een kalkzandsteen en ongeveer even duur als een baksteen, maar in wooncomfort en energieverbruik betalen leemstenen zich dubbel en dwars terug."

Energiezuinig en comfortabel

In een woning met lemen muren heerst een vrij constante relatieve vochtigheid van ongeveer 50 procent. Daardoor is er minder energie nodig voor verwarming dan in een traditioneel gebouwde woning, waar de vochtigheid kan oplopen tot 80 procent of meer. Een massieve leemmuur kan bovendien goed warmte en zonne-energie opslaan, die hij weer afgeeft als stralingswarmte wanneer de temperatuur daalt. Daardoor wordt energie bespaard. In koudere landen zoals Nederland vragen lemen muren om buitengevelisolatie, aangezien leemsteen niet goed isoleert. Met een isolerende schil eromheen, heeft een lemen muur een groot accumulatievermogen, met als effect dat het huis warm is in de winter en koel in de zomer.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden