Botswana / Wie vertrekt, mag niet meer terugkomen

De regering van Botswana verdrijft de laatste San, of Bushmen, uit de Kalahari-woestijn. Zij zegt dat te doen om hun eigen bestwil. Maar de San verzetten zich.

Motswakgala Gaoberekwe maakt zich zorgen. Gaoberekwe kan namelijk niet meer naar zijn dorp in het woestijnachtige Kalahari-natuurreservaat in het Afrikaanse Botswana. Hij kwam in september, na een dagenlange voettocht, naar de bewoonde wereld, om te vertellen van de ontberingen in het afgelegen dorp. Maar toen hij en zo’n twintig medestanders twee weken later wilden terugkeren naar de nederzetting, om water en voedsel te brengen, werden ze tegengehouden door de Botswaanse politie. Het kwam zelfs tot schermutselingen. Gaoberekwe werd in zijn gezicht geraakt door een rubber kogel en brak zijn onderkaak. De regering had de nederzetting afgesloten. „Er wonen nog maar vijftien tot twintig mensen in ons dorp”, zegt hij. „Wie vertrekt, mag niet meer terug.”

Gaoberekwe - 38 jaar, slungelig, slippers aan de voeten - is een San, oftewel Bushman. Hij vertelt zijn verhaal onder een boom voor het huis van familieleden, net buiten het Kalahari-reservaat. „De regering maakt ons leven zo moeilijk mogelijk. Zij probeert ons te verjagen.”

Er wonen zo’n 100000 San in Zuidelijk Afrika, van wie 55000 in Botswana. De overgrote meerderheid leeft aan de marge van de samenleving in steden en dorpen. Maar enkele duizenden hielden tot voor enkele jaren nog stand in de nederzetting Xade in het Kalahari-reservaat. Dat reservaat werd begin jaren zestig door Britse koloniale machthebbers ingesteld om de San te beschermen. De Botswaanse regering spoort hen sinds een paar jaar, met een combinatie van financiële compensatie en dwang, aan te verhuizen naar nieuwe nederzettingen buiten het reservaat.

Volgens de autoriteiten is de gedwongen verhuizing nodig omdat de San niet meer met pijl en boog jagen, maar op veel grotere schaal, met jeeps en geweren, en daardoor de wildstand bedreigen. De overheid kan hen buiten het reservaat ook beter voorzien van scholing en gezondheidszorg. De San-nederzetting Xade, waar Gaoberekse vandaan komt, zou op dit moment slechts zijn afgesloten om een besmettelijke dierziekte in te dammen.

Maar de San leggen zich er niet bij neer. Een actiegroep heeft de regering voor de rechter gedaagd om de verhuizing een halt toe te roepen. Als de activisten erin slagen voldoende geld in te zamelen, zal het proces naar verwachting in februari van start gaan. De San beschuldigen de regering ervan hen te verdrijven omdat er diamanten in de grond van de Kalahari zitten. Volgens deskundigen is daarvoor echter geen bewijs. In het gebied zijn tot nu toe, ondanks uitgebreide exploratie, geen diamantreserves ontdekt die rendabel te winnen zijn. En als zulke reserves wel zouden worden gevonden, zou verhuizing alleen nodig zijn als de San precies op de plek van de nieuwe mijn wonen. Toch zetten de San hun rechtszaak voort.

„De regering gebruikt die dierziekte puur als een excuus om ons te verdrijven”, zegt dominee en San-activist Dauqoo Xukuri. De 46-jarige zijgt neer in kleermakerszit voor zijn kerk net buiten het reservaat. Uit de kerk klinkt gezang en geklap.

Met een stok tekent de dominee in het zand een kaart van de Kalahari-woestijn. Xukuri: „Wij hebben hier duizenden jaren gewoond. De regering heeft geen enkele geldige reden om ons te verjagen.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden