Botanische juwelen op verlaten boerenland

Breval is Orcadisch voor 'veld op een heuvel'. Het ligt op de lange helling van de Moss of Sheepal, de centrale heuvel van het eiland Rousay. Breval was een croft, een keuterboerderij, die in de jaren zestig werd verlaten. De economische omstandigheden waren in die tijd zo slecht dat de meeste inwoners van Orkney emigreerden naar andere delen van het Verenigd Koninkrijk.

Van het huis staan alleen nog de muren. Het dak is ingestort, het puin overwoekerd door brandnetels. Na dertig jaar is vrijwel niets meer zichtbaar van het vroegere agrarische gebruik. Aan een tuintje herinnert alleen een blauwe monnikskap naast waar eens de voordeur was.

Ik zit tegen de muur van de bouwval. In de brede schoorsteen hebben spreeuwen bijna vliegvlugge jongen, die luidkeels om voedsel bedelen. Goudplevieren roepen in de bruine heuvels, een geluid dat weemoedig stemt. Ergens op de helling begint een watersnip te tikken. Zou dat dezelfde snip zijn die ik eerder in de morgen boven Braes hoorde blaten?

Om me heen groeien planten van voedselrijke grond, wat wel te verwachten is op een voormalig boerenerf: Orkneykruiskruid, dat op jacobskruiskruid lijkt, zilverschoon, kruipende boterbloem, ridderzuring en madeliefje. En orchideeen! Een purperrode orchis bloeit nog geen twee meter van me vandaan tussen kruipende boterbloem en zilverschoon. Deze stoere orchis, Dactylorhiza purpurella, komt in Nederland niet voor, maar lijkt op onze rietorchis, met donkerpurperen en heel compacte bloemtrossen. Hij groeit op voedselrijke plekken, soms zelfs midden op wegen.

Net buiten het erf is de bodem drassig en bedekt met goudgele dotters en egelboterbloemen. Kleine geaderde witjes dartelen er boven de pinksterbloemen. Verder weg vormt de pitrus bleekblonde velden: tussen de verdorde bladsprieten van vorig jaar vallen de jonge groene nog niet op.

Zilvervisjes

In gedachten verzonken keer ik een platte steen om die uit de muur is gevallen. Twee centimeter lange franjestaarten springen weg:rotsspringers, die ik wel eens op de IJmuidense zuidpier heb gezien. Familie van de bekende zilvervisjes uit keuken en voorraadkast, maar gebonden aan de nabijheid van de zee.

Als ik opstap, vliegen twee scholeksters me luid tepietend tegemoet. Ze kalmeren snel als ik in de richting van een puinheuveltje loop. Het kennelijke restant van een bouwwerk is doorzeefd met konijneholen en voor de helft begroeid met stengeilloze sleutelbloemen, die op Rousay op sommige plekken even talrijk zijn als bij ons de paardebloemen. Kleine holen zijn van de Orkneyveldmuis, die op Rousay als aparte ondersoort voorkomt.

Reukgras en gewone veldbies zijn de voornaamste planten van grazige plekken. Smalle weegbree groeit ertussen en op sommige plekken staat heel veel Thalictrum alpinum, een minuscuul familielid van onze poelruit met roze bloempjes aan draaddunne stengeltjes. In de schraalste delen van het grasland groeien negen soorten zeggen: tweehuizige zegge, vlozegge, pilzegge, voorjaarszegge, blauwe zegge, drienervige zegge, zwarte zegge, hazezegge en geelgroene zegge. Het kost me een uur ijverig determineren en pas na enige oefening kan ik ze uit elkaar houden.

Al van flinke afstand trekt een grote witte plek de aandacht. Een veld van waterdrieblad staat er in volle bloei. Hommels vliegen van de ene harige bloem naar de andere. Overal glinstert water tussen de planten. Op andere plaatsen worden zulke kletsnatte plekken op de heuvelhelling gemarkeerd door de witte katoenvlokken van veenpluis. Geurige watermunt groeit er ook, maar bloeit later in de zomer.

Hangveentje

Een langwerpig plasje op de helling is bedekt met duizendknoopfonteinkruid en de witte bloempjes van moerasmuur. Het is het open water van een hangveentje vol orchideeen. Heideorchissen staan er in grote verscheidenheid van bloemkleur en tekening, maar nooit zo donker als de purperrode, met nauwelijks zichtbaar honingmerk van fijne sproetjes tot zeer markante lussen in veel donkerder tint dan de bloemkleur. De heideorchis is een tengere ondersoort van de ook in Nederland inheemse gevlekte orchis, die op natte voedselarme plekken groeit. Op Breval staat hij in een uitgestrekt veld van struik- en kraaiheide, dat er als besneeuwd uitziet door de witte vlokken van het eenarig wollegras.

Hier en daar groeit kruipwilg, groener en met spitser bladeren dan in de Nederlandse duinen. Op het veenmos tussen de heide- en wilgestruikjes groeit het in ons land legendarisch geworden vetblad vaak met wel tien planten bijeen, de als boter glanzende heldergroene rozetjes zich verdringend op een vierkante decimeter, de bloemen als heel donkerblauwe viooltjes. Dit insektenetende plantje vangt vliegjes op zijn kleverige blaadjes. Ook de bekendere insekteneter, de ronde zonnedauw, groeit op een paar veenmosbulten. Het staat er tussen tormentil, heidekartelblad, liggende vleugeltjesbloem en dopheide.

Jodelen

Moerasviooltjes bloeien aan de rand van lage, schildvormige wilgenbosjes. Lager op de helling begint het domein van moerasspirea, gewone engelwortel en wilde bertram, die pas in de zomer bloeien. Het is nu de bloeitijd van het knikkend nagelkruid, dat velden vormt tot in het moerassige dal onder aan de heuvel, het winterbed van de Suzo Burn. Op de overgang van de helling naar het vlakke beekdal ruisen ondergrondse stroompjes die het terrein zeer verraderlijk maken. De stroompjes zijn de afwateringen van de hangvenen hoger op de helling. Waar het grondwater dicht bij de oppervlakte komt, staat de grote veldbies massaal. De planten zijn onmiskenbaar door de uitgebloeide, sterk vertakte bloeiwijzen. Wilgen omzomen de beek, hoger uitgroeiend dan op de helling. Het zijn zelden zuivere soorten, maar meestal kruisingen van de geoorde wilg met andere wilgen. Ik zou meer tijd moeten hebben om dat te onderzoeken.

Een paar merels alarmeren in de wilgen, waar ze een nest hebben. Wulpen jodelen boven de heuvel en dichterbij kraait een fazantehaan. Hoog boven me hangen twee zingende leeuweriken als aan een onzichtbare draad. Knikkend nagelkruid bloeit midden in een hoge horst van pluimzegge aan het voortschietende water van de Suzo Burn. Blauwe knoop, moerasvergeet-me-niet, vrouwenmantel, bospaardestaart, adelaars-, wijfjes- en stekelvarens, blauwe bosbes, bronkruid en een enkel bloeiend vingerhoedskruid omzomen de beek.

Twee paren tureluren alarmeren zenuwachtig op hekkepalen, waarachter glazig de koeien van Robbie Munroe naar me staren, als ik het karrespoor van roestbruine keileem naar de voorde afdaal. Op een telefoonpaal bij de kerk zingt een zanglijster. Er zijn nog veel plekken in Orkney als Breval, maar ze verdwijnen zienderogen, omdat ze in cultuur worden gebracht. Ook daar is het helaas een kwestie van tijd dat zo'n veld alleen nog in een reservaat te zien zal zijn.

NATUUR DEZE WEEK

Paddestoelen die je nu vaak in het gras kunt vinden, zijn de ruitjesbovisten, witte stuifballen, die op het eerste gezicht op golfballen lijken. Op dood hout komen nu glimmerinktzwammen groeien. - In berken, maar ook in hazelaars en elzen hangen de roestbruine 'sigaartjes' van de berkebladroller, een kleine snuittor die op vernuftige wijze de bladeren oprolt en er een ei in legt.

De daaruit komende larf eet van het verwelkende blad. - Een heel andere snuittor is de taxuskever, die leeft in tuinen en in de avond en nacht actief is. Hij eet ronde gaatjes uit de bladeren van tuinplanten en komt ook nogal eens in huis, waar hij hetzelfde met kamerplanten doet. - De bonte brandnetelmot komt in de avond vaak op licht af. Het witte, zwart getekende vlindertje met geel en zwart lijf rust met de vleugels in driehoekvorm plat tegen de ondergrond gedrukt. - Een trekker uit Zuid-Europa is de gammauil, om de zilveren vlek op de voorvleugels ook pistooltje genoemd. Dit nachtuiltje vliegt ook overdag in de warme zonneschijn en bezoekt de meest uiteenlopende bloemen. Vaak zag ik gammauiltjes op fuchsia, afrikaantje en rode klaver. - In nog niet gemaaide bermen bloeit de gele morgenster voor het middaguur met paardebloemachtige composietbloemen. Opvallender zijn de grote grijze pluizebollen van rijpe vruchten. - In tuinen en verwilderd in bossen en wegkanten bloeit de reuzenbereklauw. Op de enorme witte bloemschermen komen soldaatjes, de oranjebruine weekschildkevers die om hun verschijnen rond Sint Jan (24 juni) ook sintjansvliegen worden genoemd. Pijlkruid en zwanebloem bloeien nu in niet te drastisch geschoonde poldersloten. De donkerroze zwanebloem is wettelijk beschermd.

EN VERDER

Publieksexcursies van het IVN: vandaag het Loetbos in de Krimpenerwaard, 11.15 uur restaurant De Loet, bereikbaar met bus 195 van Westnederland van Rotterdam CS (10.35); morgen dagwandeling in de Doort, 10 uur van de parkeerplaats de Doort aan de weg van Echt naar Dieteren (L.); ochtendwandeling Carnisse Grienden, 10.30 uur tegenover gemaal Breeman aan de Achterzeedijk in Barendrecht; D'n Oetert te Lierop, 13.30 uur van Raadhuisplein te Penningen (L.); Mariaveen, 13.30 uur van Alexanderplein te Meyel; omgeving Klein Welsden en Cadier en Keer, 14 uur U.T.D.-gebouw, Klein Welsden 18; stadswandeling in Maastricht, 14 uur bij Natuurhistorisch Museum, Bosquetplein; Poppelmonde-dal, 14 uur Theresiakerk, Tongerseweg, Maastricht; Snorrenhoef op de fiets, 14 uur parkeerplaats Winkelcentrum Biezenkamp hoek Hamersveldse en Aschatterweg te Leusden; Meinerswijk te Arnhem, 14 uur Drielsedijk tegenover het Hannesstraatje; maandag zomeravondfietstocht door De Duffelt bij Nijmegen, 19 uur parkeerplaats Wylerbergmeer; woensdag anderhalf uur planten en vogels kijken op de Grebbeberg, 19 uur bij de Grebbesluis in de monding van de Grift. - Tot en met 11 juli is in bezoekerscentrum Oisterwijk van Natuurmonumenten een bijna echt ven met planten en dieren te zien. Het is een tentoonstelling voor kinderen van 8 tot 12 jaar, waar ook volwassenen met plezier naar zullen kijken en meedoen met de activiteiten: snoek, schaatsenrijder en geelgerande watertor, groter dan in werkelijkheid, zelf opvissen en bekijken en ruiken en voelen aan de prachtig uitgebeelde waterplanten. Open van 10 tot 17 uur, maandags gesloten.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden