Bosniërs tot de vingernagels gespannen

NOVITRAVNIK - In Bosnisch-Servisch gebied wordt het volmondig erkend: voor de oorlog was de kebab beter. In moslimstalletjes werden de gehaktballetjes lekkerder klaargemaakt. Het is één van de gevolgen van de etnische zuivering. De stalletjes zijn na het wegpesten van de moslims in andere handen zijn overgegaan.

De kebab, die ook in Servisch en Kroatisch gebied nog overal wordt gegeten, is als alledaags volksvoedsel niet gepolitiseerd of taboe verklaard - als enige! Want de Serviërs, moslims en Kroaten praten over de 'andere' gemeenschap in de zwartste kleuren, alsof de duivel het daar voor het zeggen heeft. Al krijgt de enkeling die nog over de etnische grenzen gaat wel voortdurend de vraag voorgelegd: “Hoe is het daar?”

Bosnië moet na jaren van oorlog weer één land worden. Negen maanden nadat de wapens zwegen en er een Dayton-akkoord werd gesloten gaat de hopeloos verscheurde bevolking vandaag naar de stembus. Op zijn best blijft het rustig onder de gefrustreerde en tot de vingernagels gespannen bevolking, maar dan nog is dat geen garantie voor vrije en eerlijke verkiezingen.

Mislukte verkiezingen zijn echter (te) schadelijk voor het vredesproces, de uitvoering van het Dayton-akkoord èn de verkiezingscampagne van de Amerikaanse president Clinton. Dus zullen de verkiezingen niet mislukken. Het moet wel heel bont worden met de fraude, de intimidatie en het geweld, wil de internationale gemeenschap een mislukking erkennen.

De OVSE, de organisatie voor veiligheid en samenwerking in Europa, organiseert de verkiezingen en heeft zelf meer dan 1200 internationale waarnemers in het land. Omdat de OVSE zichzelf niet kan en mag controleren is een parallelle groep waarnemers benoemd onder leiding van de oud-burgemeester van Amsterdam, Ed van Thijn. Deze heeft het laatste woord en zal volgende week zijn goedkeuring aan de verkiezingen moeten geven. Dat laatste oordeel van Van Thijn wordt met de nodige spanning tegemoet gezien. Al eerder heeft hij zich zeer kritisch uitgelaten over de haalbaarheid van vrije en eerlijke verkiezingen in het verscheurde Bosnië.

Aan geen enkele voorwaarde die in het Dayton-akkoord is gesteld, is voldaan: Er is geen vrije toegang tot de media voor iedereen, door intimidatie en terreur is er geen vrijheid van meningsuiting, en er is geen vrij verkeer van personen mogelijk naar de stembus in hun voormalige woonplaats. Volgens de afspraken van Dayton moeten de etnische zuiveringen juist worden teruggedraaid. Een weggepeste of gevluchte moslim, Serviër of Kroaat moet terug kunnen keren naar zijn vroegere woonplaats, heette het in Dayton. Dat nu is een illusie gebleken. De verkiezingen bewerkstelligen precies het omgekeerde van het beoogde doel. De stembusuitslagen zullen de etnische scheiding bestendigen en legitimeren.

- Vervolg op pagina 5

Verkiezingen Bosnië versterken scheidslijnen - Vervolg van pagina 1

Juist om die nieuwe grenzen te bestendigen willen vooral de Kroatische en Servische leiders de verkiezingen zo graag. Zij willen aantonen dat ze in de gebieden die ze bezet houden de meerderheid achter zich hebben.

De Bosnische regering van de moslim-president Izetbegovic, die de lijst voor de partij van democratische actie (SDA) aanvoert, heeft daartegen gewaarschuwd. Hij heeft zelfs eventjes een boycot van de verkiezingen uitgeroepen, maar kwam daar onder zware druk weer van terug. Zijn weifelachtige houding kan hem duur komen te staan, omdat zijn eigen kiezers in verwarring zijn gebracht. Het kan Izetbegovic zelfs het presidentschap kosten.

Bosnië kiest vandaag een driehoofdig presidium bestaande uit een Serviër, een Kroaat en een moslim. De kandidaat die de meeste stemmen krijgt wordt voorzitter van dat presidentiële trio. De bevolkingsgroep die het meest als eenheid stemt verwerft dus 'het presidentschap' en dat zal best eens niet een moslim kunnen zijn.

Behalve de aarzeling van Alija Izetbegovic (wel verkiezingen, geen verkiezingen) snoept ook nog eens zijn voormalige premier Silajdzic hem stemmen af, al is Silajdzic zelf kansloos.

Ook bij de Serviërs zijn er meer kandidaten, maar hun organisatie van kiezers is beter. De voornaamste kanshebber van de Bosnische Serviërs is mevrouw Momcilo Krajisnik, een vrij onbekende dame van de harde lijn. Ze is kandidaat voor de SDS, de Servische democratische partij, de partij van de achter de schermen opererende oorlogsmisdadiger Karadzic.

Aan Kroatische zijde staat Kresimir Zubak kandidaat voor de HDZ, de Kroatische Democratische Unie. Verkiezingsonderzoeken zijn niet erg betrouwbaar in het chaotische Bosnië, maar ze wijzen er wel op dat de drie etnische groepen in overgrote meerderheid op de drie nationalistisch opererende partijen zullen stemmen.

De verkiezingen in Bosnië worden wel de moeilijkste genoemd die ooit in de geschiedenis zijn gehouden. Niet alleen door de vijandige atmosfeer, maar ook door de ingewikkeldheid. De kiezers krijgen vier formulieren in handen. Allereerst om een president te kiezen en een parlement. Verder kiezen de Serviërs een parlement voor hun etnische gebiedsdeel en de moslims en Kroaten kiezen nog een parlement voor hun samenwerkingsverband, de federatie, en besturen voor de kantons, een soort provincies.

Zo moet er straks een volksvertegenwoordiging ontstaan, die bestaat uit 14 Bosnische Serviërs en 28 kandidaten die worden gekozen door de Kroaten en moslims samen. Deze volksvertegenwoordiging kiest later een soort Eerste Kamer van vijftien personen, vijf van elke etnische groep.

De technische problemen zijn groot. Het is maar de vraag of alle formulieren op tijd voorhanden zijn, of er voldoende veilige stemlokalen zijn en of de formulieren weer veilig kunnen worden afgevoerd en geteld. Verder moet nog maar blijken of de bevolking de kalmte kan bewaren en provocaties weet te weerstaan.

De baas van de organiserende OVSE, de Amerikaanse diplomaat Frowick, spreekt al enkele weken van 'redelijk' democratische verkiezingen als hoogst haalbare. De term democratische verkiezingen zoals Dayton die voorschrijft neemt hij niet meer in de mond. Maar ook bij redelijk democratische verkiezingen is het de vraag wat er dan tot stand komt.

In de verkiezingsonderzoeken blijven de Kroaten zeggen liever bij Kroatië te willen horen en de Serviërs liever bij een Servische staat. Als de verkiezingen dat onderstrepen, en daar ziet het naar uit, wordt het voor de internationale gemeenschap moeilijk een federatief Bosnië na te streven. Dan moet een nieuw Dayton II uitgaan van gescheiden levende etniciteiten.

De Bosnische Serviërs stellen openlijk dat ze deze verkiezingen willen gebruiken om de wereld te tonen dat het deel van Bosnië dat nu in handen is van Bosnische Serviërs (49 procent) ook in grote meerderheid kiest voor een Bosnisch Servische staat. Ze hebben al gezegd daarna nog krachtiger voor een afscheiding te zullen pleiten.

Hoe de verkiezingen ook af lopen, de moeilijkheden beginnen pas goed als de winnaars en verliezers over enkele dagen bekend worden, als kandidaten de verworven zetels moeten gaan bezetten. Want de moslims zullen het zeker niet pikken als hun Alija Izetbegovic wordt verslagen door de Servische mevrouw Momcilo Krajisnik.

Om duurzame vrede te bevorderen zou de internationale gemeenschap er goed aan doen eindelijk eens ernst te maken met de economische wederopbouw van Bosnië. Ook dat is in Dayton afgesproken, maar daar is nog weinig van terechtgekomen. De leegloop als gevolg van massa-werkloosheid is stuitend, terwijl gedemobiliseerde soldaten de hele dag stijf staan van de alcohol. Dat is de ware bedreiging van de vrede.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden