Bosje bloemen gerehabiliteerd

De kunstredactie van Trouw vraagt een aantal musea om een bijzonder kunstwerk uit het depot te halen dat nog nooit of lange tijd niet te zien was voor het publiek. In deze aflevering de keuze van Keramiekmuseum Princessehof in Leeuwarden: een vervalst tegeltableau.

Wat een sneu bosje bloemen! Het steekt zo armetierig af bij de robuuste vaas en het pompeuze voetstuk. Conservator Jaap Jongstra van Keramiekmuseum Princessehof in Leeuwarden heeft zich proberen te verplaatsen in wat de ontwerper van dit tegeltableau voor ogen moet hebben gestaan. "Je ziet toch meteen dat de verhouding helemaal zoek is. Die bos bloemen is veel te klein voor de vaas. Onbegrijpelijk dat hij hiermee durfde aan te komen."

Dat één van zijn voorgangers in het museum voor dit Delftse tegeltableau in 1968 ook nog eens een flink bedrag heeft betaald, kan hij zich moeilijk voorstellen. Het was bepaald geen koopje, maar het Keramiekmuseum was er destijds waarschijnlijk van overtuigd dat het hier om een achttiende-eeuws topstuk ging. Als zodanig is het tenminste verkocht door een Nederlandse kunsthandel, die niet meer bestaat.

Inmiddels is dit werk allang ontmaskerd als een vervalsing uit het eind van de negentiende of begin van de twintigste eeuw. Al een paar jaar na de aankoop rezen er twijfels over de herkomst. En dat is ook de reden dat het al meer dan dertig jaar in het depot staat. Dat zijn voorgangers niet meteen bij de aankoop al nattigheid voelden, is met de kennis van nu moeilijk voor te stellen, zegt Jongstra. "Veelkleurige tegeltableaus met bloemvazen uit de achttiende eeuw behoren tot de topstukken op tegelgebied. Je komt ze tegen in Duitse en Franse kastelen en paleizen als het jachtpaviljoen Amaliënburg in het slotpark Nymphenburg en kasteel Rambouillet onder Parijs. Ik vermoed dat de wens om ook zo'n topstuk in het Keramiekmuseum te hebben, de reden is geweest voor deze aankoop."

De eerste keer dat Jongstra, sinds 1998 werkzaam in het Keramiek- museum Princessehof, het zag staan op de rommelzolder was voor hem meteen duidelijk dat dit tegeltableau nooit uit de achttiende eeuw kon dateren. Behalve de verhouding die helemaal uit balans is, kloppen er veel meer dingen niet. Zo'n hoofd bovenin zie je nooit in tegeltableaus uit die tijd, en dat geldt ook voor de guirlandes. Ook mist Jongstra de gaatjes in de tegels die gebruikelijk zijn bij oude tegelwerken. Tot 1865 werden plankjes met spijkers gebruikt bij het productieproces. Als de lap klei uitgerold was, werden er vierkante plakken van gesneden. Om verschuiven te voorkomen, werd bij het snijden een plankje met spijkers op de klei geduwd. Daarna werden de tegels geglazuurd en gebakken. Jongstra: "In oude tegels die volgens deze techniek zijn gemaakt, vind je altijd de spijkergaatjes terug. Die ontbreken bij dit plateau."

Ook het glazuur ziet er vreemd uit, vindt de conservator. Er zitten rare ribbels in, alsof die met opzet zijn aangebracht. Ook de beschadigde stukjes in het tableau vindt Jongstra verdacht. Hij lijkt alsof de maker zijn best heeft gedaan om het extra oud te laten lijken. Het is een vervalsing en als die doelbewust is gemaakt, ook nog eens een heel knullige, luidt het oordeel van Jongstra.

Hoezo doelbewust? Vervalsingen worden toch altijd bewust gemaakt en ontstaan toch niet toevallig of onopzettelijk? Dat is nog maar de vraag in dit geval. Want dit tableau zou heel goed afkomstig kunnen zijn uit één van de Franse fabrieken, die vanaf circa 1870 tot in de jaren dertig van de vorige eeuw op grote schaal replica's produceerden om aan de grote vraag naar Delfts aardewerk en bepaalde soorten Chinees porselein te voldoen.

De vraag overtrof vele malen het aanbod. En daar haakten deze fabrieken op in. Vooral de firma Samson bij Parijs had op dit punt een bedenkelijke reputatie. Of dit tableau uit deze fabriek komt, staat niet vast. Jongstra heeft geen aankoopbrief of merkje van Samson kunnen vinden. In de inventarisboeken van het museum staat het beschreven als een achttiende-eeuws werk.

Maar stel dat het uit de Samson- fabriek komt, dan hoeft het nog geen bewuste vervalsing te zijn, benadrukt Jongstra. "Wij hebben hier in het museum ook bordjes van porselein met daarin het merkje van Samson. Daar is verder niets mis mee, de herkomst staat vast. Maar wat ook gebeurde, is dat in het verleden louche handelaren de merken van de fabriek verwijderden om replica's als echt te verkopen."

Daarom wil hij ook niet te hard oordelen over zijn voorgangers die er destijds met open ogen zijn ingetuind. "We weten inmiddels veel meer van de keramiekgeschiedenis. En de kennis die we nu hebben van de Samson-fabriek, was in de jaren zestig nog niet bekend. Ik kijk daardoor met andere ogen dan de directeur van dit museum in 1968. Ik zeg altijd maar: ik ben een steen in een muur van kennis en steun op mijn voorgangers."

Musea hoeven zich volgens Jongstra ook niet te schamen voor het onbedoeld verwerven van vervalsingen. "Die behoren nu eenmaal tot de museumpraktijk en elk museum heeft er wel eens mee te maken gehad. Dit soort ervaringen maakt deel uit van de geschiedenis van het verzamelen. Dit tableau is voor ons uiteindelijk toch interessant, omdat het iets vertelt over de geschiedenis van de keramiek, waarin het maken van replica's een tijd lang heel normaal was."

Wil Jongstra hiermee zeggen dat zo'n vervalsing niet eens mág ontbreken in het enige museum in Nederland dat helemaal gewijd is aan de geschiedenis van de keramiek? Jongstra: "We hebben het decennialang weggestopt in het depot. Maar eerlijk gezegd ben ik blij dat we het in huis hebben. Want je kunt niet zomaar een deel van de keramiekgeschiedenis onbelicht laten." Sterker nog: als iemand dit tableau nu als een negentiende-eeuwse vervalsing zou aanbieden, zou Jongstra het misschien wel kopen omdat het een interessante aanvulling is op de collectie.

Na dertig jaar rommelzolder maakt het sneue bosje bloemen nu een glorieuze entree. Het tableau heeft op zaal een prominente plek gekregen en sluit prachtig aan op de expositie 'Groen geluk. Van lusthof tot buitentuin'. Tuinen uit verschillende eeuwen vormen daar het decor voor keramiek met een groen tintje.

Afdeling:

keramiek

Titel:

Tegeltableau met bloemstuk

Afmetingen:

130 cm hoog, 90 cm breed

Maker:

vermoedelijk afkomstig uit een Franse keramiekfabriek, mogelijk Samson in Parijs

Datering:

eind negentiende/begin twintigste eeuw

Verwervingsinformatie:

aankoop in 1968

Depotnummer:

OKS 1968-210

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden