Borges in nauw straatje geperstBiografie

Robert Lemm, De literator als filosoof. De innerlijke biografie van Jorge Luis Borges. Kok Agora, Kampen, 1991, 342 blz., 39,90.

Zo begint Michel Foucault zijn boek De woorden en de dingen - dat handelt over de wijze waarop wij de wereld klassificeren - met een voorbeeld uit een oude Chinese encyclopedie. Deze verdeelt het dierenrijk in 'dieren die de Keizer toebehoren, gebalsemde, tamme, speenvarkens, sirenen, loslopende honden, die in het rond slaan als gekken, ontelbare, die met een fijn kameelharen penseeltje getekend zijn, die uit de verte op vliegen lijken, et caetera.'

Het voorbeeld ontleent hij aan Borges, die dol was op dit soort exotica, opgedolven uit oude boeken (hij was jarenlang hoofd van de Argentijnse nationale bibliotheek), ook al wilde hij zijn bronnen bij gelegenheid nog wel eens uit zijn duim zuigen. Alle aanleiding dus om een studie te maken naar de filosofische betekenis van Borges' werk.

Daartoe heeft de hispanist Robert Lemm diens geschriften en interviews conscientieus nagelopen op wijsgerige verwijzingen en voorlopers, deze in kaart gebracht en in dit boek op systematische wijze gepresenteerd. Van die systematiek moet men overigens niet al te veel verwachten. Niet de thematieken van Borges verlenen die boek zijn structuur, maar de auteurs die hij aanhaalt. Dat leidt tot een nogal droge inventarisatie en samenvatting van auteurs, waarbij diepgaande beheersing van de behandelde onderwerpen niet Lemms sterkste punt is.

Ernstiger is dat Lemm zowel Borges als de filosofie benadert met een fikse religieuze vooringenomenheid, die alles wat niet beantwoordt aan de orthodoxe katholieke waarheid als dwaling van een verdorven moderniteit van de hand wijst. Filosofie is voor hem een zoeken naar de uiteindelijke orde en waarheid van de wereld, die slechts in het Godsgeloof zijn bekroning kan vinden.

Dat de filosofie sinds Descartes en vooral sinds Nietzsche niet meer aan die opdracht beantwoordt, is voor Lemm een bewijs te meer van haar decadentie. Uiteindelijk is zij, zo mogen we uit zijn boek afleiden, alleen maar op haar plaats als dienstmaagd van de theologie - een bewering waarmee zelfs Thomas van Aquino het al niet eens was.

Nu mag Lemm geloven wat hij wil. Ernstiger wordt het, wanneer hij Borges tot zijn geestverwant wil maken. Natuurlijk, tot een bekering of geloofsbelijdenis is het bij die laatste nooit gekomen, maar Lemm lijkt dat eerder te wijten aan een ongelukkig toeval dan aan een verschil van inzicht. Borges was een God-zoeker, zo benadrukt hij keer op keer, en zijn gebruik van klassieke en minder klassieke auteurs (van Swedenborg tot Chesterton) moet deze bewering ondersteunen.

Daarmee stelt Lemm het bronnengebruik van Borges gelijk aan dat van willekeurig welke klassieke filosoof. Als Swindenborg een mystieke Godzoeker was, en Borges haalde hem met graagte aan, dan geldt die karakterisering dus ook voor de laatste, zo lijkt Lemm te denken.

Maar Borges was geen filosoof, althans niet in de klassieke zin. Hij was een literator, die zijn belangrijkste bundel de titel 'Ficties' meegaf. Hij hield van gedachtenexperimenten, en juist de virtuositeit waarmee hij die in scene zette is een van de belangrijkste charmes van zijn werk. Hij goochelde met begrippen als 'waarheid', 'betekenis' en zelfs 'authenticiteit'. Hij verzon werelden en verwierp die weer, citeerde auteurs die niet bestonden, en schreef 'fabels van de waarheid' op een wijze die Nietzsche hem met moeite na zou doen.

Dit alles zijn procede's die in filosofieen van (post-)structuralistische snit gebruikelijk zijn geworden, maar juist van deze filosofieen moet Lemm niets hebben. En Borges dus ook niet, zo concludeert de hij haastig. Borges een van de postmodernen? Hij kende ze niet eens. Dat is geen sterk argument. Vooral niet wanneer er zoveel is dat voor een dergelijke interpretatie pleit. Niet alleen de thematische verwantschap, maar vooral het gegeven dat Lemm zelf tot titel van zijn studie maakt: de verhouding tussen literatuur en filosofie.

Want stel eens dat Borges een 'klassiek' filosoof-theoloog geweest zou zijn, op zoek naar de ene waarheid. Waarom zou hij dan bij uitstek fantasieen geschreven hebben, verhalen, essay's waarin waarheid en fictie onontwarbaar door elkaar lopen. Waarom zou hij dan literator geworden zijn, en niet direct filosoof? De klassieke filosofie heeft de literatuur nooit serieus kunnen nemen. Voor haar bestond slechts een waarheid, die systematisch en coherent onder woorden gebracht kon worden - zo niet nu, dan toch ooit. Wat had een dergelijke filosofie met literatuur, verzinsels en mooischrijverij van doen. Ze had aan zichzelf genoeg: zij was de waarheid.

Pas toen de wijsbegeerte begon te ontdekken dat er niet een coherente waarheid was, dat ons zicht op de wereld bestaat uit een veelvoud van verhalen, logica's en onverenigbare ideeen, kon de literatuur ernstig genomen worden. Ook voor de fictie kwam er toen een ruimte in het filosofische wereldbeeld, als een daadwerkelijke bijdrage aan het inzicht in de waarheid die nooit af, nooit zeker en vooral nooit 'wetenschappelijk-filosofisch' uit te spreken is.

Juist om die reden ontdekten de filosofen het wijsgerig gehalte van de 'ficties' van Borges: zijn gedachtenexperimenten, zijn ironische omgang met - al dan niet bestaande auteurs - zijn ontdekking dat het spreken over de wereld altijd een spreken in 'veelvoud' is: een tuin met splitsende paden. Dit alles gaat aan Lemm voorbij. Voor hem bestaat er slechts een werkelijkheid, en dat is de door God geopenbaarde. Die zekerheid zij hem gegund. Maar laat hij zich daardoor niet ontslagen voelen van de plicht een auteur minstens op een coherente wijze te benaderen.

Heel zijn studie van Borges getuigt van een voortdurende noodzaak tot verwringing van diens werk, opdat de Argentijn maar in zijn straatje past. De wortels van het misverstand reiken zeer diep, maar kondigen zich al in de titel aan. Het is duidelijk dat Lemm er weinig idee van heeft wat filosofie, en vermoedelijk ook wat literatuur is. Hilarisch wordt echter het misverstand bij zijn volstrekte ongevoeligheid voor de vraag wat er gebeurt wanneer deze twee - bijvoorbeeld in het werk van Borges - werkelijk iets met elkaar van doen krijgen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden