Borgen als theatermarathon

In de serie De Schepping vertellen kunstenaars hoe hun werk tot stand kwam. Vandaag: schrijver Ko van den Bosch en regisseuse Ola Mafaalani brachten twee seizoenen van de tv-serie 'Borgen' terug naar een tien uur durende theatervoorstelling. Mét cliffhangers, resumés, eten en drinken.

Een vrouw in een hoge positie met gezin, die gemangeld wordt tussen ambities en idealen, tussen loyaliteit aan werk en privé. Al tijden had Ola Mafaalani, artistiek leidster van het Noord Nederlands Toneel (NNT), dit thema in haar hoofd voor een nieuwe voorstelling. Met dramaturge Dirkje Houtman had ze zowat het hele toneelrepertoire en de wereldliteratuur doorgespit. Toen dat niets had opgeleverd en ze net begon te bedenken wie zo'n stuk zou kunnen schrijven, vroeg actrice Malou Gorter droogjes: "Heb je 'Borgen' al gezien?"

Diezelfde avond nog ging Mafaalani de inmiddels gelauwerde Deense tv-serie kijken: "Ik was meteen om. Zo briljant gevonden. De combinatie van een politica in haar functioneren én in haar gewone doen. Normaliter hoor je toch nooit iets van het privéleven van politici of van de dilemma's waar ze mee zitten? En hier, bij deze Birgitte Nyborg - moeder, echtgenote en eerste vrouwelijke premier - zie je dat het ook gewoon maar een mens is. Met haar trots, haar kracht, haar tweestrijd en schuldgevoel."

De rechten moest en zou ze hebben. Een ingewikkelde procedure was het gevolg. Wie de serie voor toneel moest gaan bewerken was geen probleem. Wie anders dan Mafaalani's partner, teamgenoot en schrijver Ko van den Bosch. De rest was heel wat complexer. Het kon niet anders dan een groot project worden, wat niet in elke schouwburg mogelijk is. Daarbij kan een marathonvoorstelling alleen in het weekeinde, per definitie gewilde speeldagen, zodat zakelijk directeur Arie Wink al met theaterdirecties aan de slag moest, lang voor de rechten geregeld waren.

Omdat de productiemaatschappij, de Deense publieke omroep DR, de aanvraag moest goedkeuren en Van den Bosch het Deens niet beheerst, móest de proefbewerking in het Engels. "Rond Kerst, nu ruim twee jaar geleden, heb ik de eerste versie ingeleverd," zegt Van den Bosch: "Ik had hem gemaakt op basis van de ondertiteling van de serie. De voorwaarden zijn vrij strikt. Je moet je aan de tekst houden, wat niet bepaald mijn sterkste kant is, en dus werd het een vooral ambachtelijke klus: heel nauwkeurig de tv-serie volgen. Maar Ola wilde toch het hele originele script, dus niet de per definitie gecomprimeerde ondertiteling. En zo is vervolgens mijn Engelse bewerking door de mensen van DR in het Deense script opgezocht en ingepast - zo precies mogelijk door de bijbehorende tijd- en scènecodes - en is dat geheel uiteindelijk in het Nederlands vertaald. Zulke vertalingen zijn altijd wat wollig, geen spreektaal, en dat moet je dan weer wat snappier maken.

Van den Bosch: "Anders dan de producent -maar die heeft natuurlijk andere belangen - is Adam Price, de schrijver van 'Borgen', groots in zijn meedenken." Zijn uitgangspunt: 'Ik wil op mijn sterfbed kunnen zeggen dat ik iemand ben die dingen mogelijk heeft gemaakt en niet onmogelijk'. Waar hij volgens Mafaalani vooral voor viel was, dat zij hun eerste telefoongesprek spontaan begon met: "Adam, ik bén Birgitte." Als directeur van het NNT en met een eigen gezin kon zij zich immers makkelijk vereenzelvigen met de problemen waar Nyborg mee kampte.

Broodje bal

Vijf weken voor de première komt Price een dagje kijken bij de repetities en schrijft ter plekke een nieuwe monoloog voor hoofdpersoon Birgitte Nyborg, moeiteloos: "Ik ben opgegroeid in het theater - mijn vader was theaterdirecteur, mijn moeder actrice - en eraan gewend dat er geïmproviseerd moest worden." Even soepel voegt hij een tekstsuggestie in van Malou Gorter, die Nyborg speelt, of een typisch Nederlandse begrip: "Meatball in dutch? Broodje bal? Sounds great!" Hij vindt hoe hier van twintig uur tv tien uur theater wordt gemaakt "almost amazing." "Almost?!" spot Mafaalani.

"In het begin," zegt ze, "keek ik vooral naar wat met Nederland overeenstemde en wilde ik én familie én politiek én actualiteit evenveel aandacht geven. Maar toen bleef het nog steeds twintig uur. Dat werd dus: kill your darlings."

Van den Bosch: "Er zijn afleveringen waarin dramatisch niet zoveel gebeurt, zoals een bezoek aan Groenland, dan moet je de informatie daaruit in andere scènes gebruiken. Herhalingen moet je zoveel mogelijk wegsnijden, soms is alleen wat couleur locale genoeg."

Mafaalani wilde per se vasthouden aan de feuilletonstructuur, waarmee de voorstelling inspeelt op de huidige tendens, het zogenaamde bingewatching, dat mensen in het weekeinde graag een complete tv-serie bekijken. Bij NNT's 'Borgen' kan dat nu live, in een comfortabele schouwburgstoel. Eten en drinken staan klaar. Schrijver Price, die tevens een bekende chef-kok is in Denemarken, heeft naast de repetities ook uren in de keuken doorgebracht om de koks te instrueren omtrent hapjes en gerechten, die tijdens en tussendoor geserveerd worden.

Wie wat langer de benen wil strekken, hoeft niet bang te zijn iets te missen. Zoals elke episode eindigt met een cliffhanger, zo begint die telkens met een resumé van het voorgaande. "Door de acteurs zelf gespeeld," zegt Mafaalani trots, "wat ze razendsnel kunnen. Veel leuker natuurlijk dan wanneer we zulke samenvattingen op film hadden opgenomen. Dat is het grote voordeel van theater, dat je alles ter plekke ziet gebeuren en min of meer deel wordt van het geheel. Het is live, aanraakbaar, wat ook omgekeerd geldt: de acteurs zien het publiek met al zijn reacties van lachen en huilen."

"Het prettige van theater is ook," zegt Van den Bosch, "dat je vrijer bent in de duur van de afleveringen. De tv is gebonden aan een geprogrammeerde limiet van vijftig minuten. Eerst wilde Mafalaani wel vasthouden aan een beat van veertig minuten, maar dat wordt op den duur voorspelbaar. Bovendien gaat de dynamiek van de voorstelling een eigen leven leiden. De anekdote van de vrouwelijke premier en haar worsteling met idealen en gezin moet concurreren met verschillende andere lange lijnen, zoals die van spindoctor Kasper Juul en zijn verscheurde jeugd. Op tv kun je het publiek inpakken en heel veel informatie geven met filmische montage: een flashback of schakelen van close-up naar medium- of totaalshot. Theater is altijd totaal. Daar moet je zoeken naar de juiste balans tussen gevoel en tijd. Een emotioneel moment heeft meer ruimte nodig. En muziek - er is live muziek van de Eef van Breen Group - kan het drama verder helpen, laten schitteren of verdiepen."

Soms zelfs met een korte stilte. Tijdens de repetitie tipt Price: "Als Philip (Birgittes man, H.A.) zegt 'Ik wil scheiden', stop dan a few seconds de muziek. Dat is een belangrijk moment en dan blijft dat even hangen."

Eeneiige tweelingen

Tijdens de repetitie wordt gewerkt aan de overgang van zo'n intieme scène naar de reuring op de politieke burelen. Hoe naadlozer hoe beter. Met een enkele hoofdbeweging van Gorter en haar volgende tekst in de richting van bedrijvig opkomende figuren zit je zo in die volgende ambiance. "Superleuk, dat hele snelle schakelen," zegt Malou Gorter: "In de tv-serie speelde Sidse Babett Knudsen de rol van Birgitte geweldig, maar dat zit me niet in de weg. Dit is zo anders. Ik zoek naar mijn manier om te vertellen hoe lastig zij het heeft en toch overeind blijft. Op tv doet de camera veel voor jou, op toneel moet je het zelf doen. Spannend en heerlijk hoe je honderd procent gevoel in een kleine schakel kan leggen. Zoals ik in een bepaalde scène de politieke autoriteit moet uitstralen en tegelijk vanuit mijn ooghoek zie hoe Philip ons zoontje Magnus naar bed brengt. Wij maken zélf de montage."

Inclusief de figuranten telt 'Borgen' ruim dertig spelers. Zoon Magnus wordt door tweelingen gespeeld. Wat bij tv- en filmopnames eenvoudig kan worden opgelost, is in theater complexer. Van de arbeidsinspectie mogen jonge kinderen maar een paar uur per dag op toneel staan, en het publiek mag die omwisseling per dagdeel liefst niet doorhebben. Eeneiige tweelingen dus. "Echt?" lacht Mafaalani verbaasd: "Dat wist ik niet eens. Ik heb gewoon om tweelingen gevraagd."

Over het vernederlandsen van namen en situaties heeft niemand zich druk gemaakt. "Je kunt het niet omzetten naar bestaande politici," zegt Van den Bosch, "en Hamlet is toch ook gewoon Hamlet. Ergens gaat het wel over een snelweg naar Doetinchem in plaats van iets Deens regionaals, en wordt het Binnenhof in plaats van Borgen genoemd als het politieke centrum.

Zo'n bewerking is nu eenmaal een halffabrikaat, als puur ambacht niet onplezierig, maar evenmin mijn grootste uitdaging. Al kon ik me uitleven in journaliste en politiek geweten Hanne Holm (Renée Soutendijk) en de rechts-radicaal Svend Saltum (Harry Piekema), personages die Mafalaani wilde highlighten. Hun teksten bieden de ruimte voor extra uitspraken over actuele thema's. Als er de volgende week iets gebeurt, als bijvoorbeeld vluchtelingen hier opeens geld en juwelen moeten afgeven, kun je daar in hun monologen meteen op inspelen."

Ontelbare keren had Mafaalani na de allereerste overrompelende keer de serie bekeken: "Toen we in november begonnen met de repetities vond ik die eerste week niets mooi. Ik zat opgesloten in de gedachte: hoe kan ik dat ooit evenaren? Pas na een week was ik niet meer geïntimideerd en ontstond opeens de ene scène na de andere. Ik heb nog nooit zo snel gewerkt. Maar ik heb ook nog nooit zoveel voorwerk gedaan. Je krijgt met zo'n marathon een heel ander tijdsbesef. Het was alsof ik mijn eigen vak opnieuw aan het uitvinden was."

"Na de eerste doorloop was ik zo gelukkig, ik was gewoon verliefd. Halverwege pakte Arie Wink mijn hand en liet hem niet meer los. Ik begreep toen hoe nerveus hij moet zijn geweest en hoe opgelucht nu: het werkte. Het is toch een enorm risico, zo'n productie."

Première Borgen door het Noord Nederlands Toneel 12-3 in Stadsschouwburg Groningen. Tournee t/m 12-6. www.nnt.nl

Borgen

'Borgen' is de gelauwerde Deense tv-serie rond de (fictieve) eerste vrouwelijke premier van Denemarken, de sociaal-liberale Birgitte Nyborg. Schrijver Adam Price verweefde politieke intriges met het huiselijk leven van Nyborg en de effecten van ambities, idealen, media en gekonkel op man en kinderen. Vooral die vermenging sloeg aan.

'Borgen' werd wereldwijd een tv-hit. Zeker 18 landen zonden de serie uit. In Nederland zond de Vara de eerste twee seizoenen uit in 2013, de derde in 2014. Het Noord Nederlands Toneel verkreeg de exclusieve rechten (Nederland en België) voor een toneelbewerking.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden