Boren naar ondergrondse dorstlessers

Staten in het midden van de VS worstelen met een toenemend tekort aan water. Kansas zoekt z'n heil diep onder de grond. reportage

De zon is nog maar net op als het kleine konvooi van Kelly's Water Well Service de onverharde weg opdraait naar de boerderij van Lloyd Prochuska. De zeventigjarige gepensioneerde boer staat al gretig op het grote grasveld voor het huis in Ellsworth, Kansas. Met pijlen van oranje verf heeft hij aangegeven waar de boortoren moet komen te staan die zijn watervoorziening moet herstellen.

De afsluiter van de oude bron steekt een paar meter verderop werkeloos boven het gras uit. Vlak daarnaast een roestige afsluiter die van 1944 tot 1982 dienst deed. Vanaf die plek heeft Lloyd dus tientallen jaren zijn vee te drinken kunnen geven, zegt hij, op de toon die hij ook zou kunnen gebruiken voor een koe die elk jaar een mooi kalf geeft. Evenmin als zo'n koe heeft een waterbron het eeuwige leven, kennelijk. Op een dag stond hij zomaar droog.

Daar hebben meer boeren last van in Kansas, en in andere staten in het midden van de VS. Al sinds 2008 is er een watertekort van Californië tot in het zuidoosten. Het regent minder en in de bergen valt 's winters minder sneeuw om de rivieren te voeden. In Kansas is dat de manier waarop mensen over het weer praten: "Heb jij regen gehad?" "Sinds mei niet meer".

Het klimaat is veranderd, stellen ze vast.

In elke staat zoeken ze hun eigen oplossingen. In Californië wordt stadsbewoners verboden om op bepaalde dagen hun tuin water te geven. In New Mexico en Colorado worden sommige boeren van het water afgesloten omdat anderen oudere rechten hebben, volgens regels die al in de tijd van de pioniers zijn afgesproken. En in Kansas boren ze, als de putten droogvallen, naar nieuwe bronnen.

Waar die van hem moet komen, heeft Lloyd Prochuska uitgezocht met een soepele wilgetak. De wetenschap verwijst die aanpak in ieder experiment naar de afdeling bijgeloof, maar Lloyd gelooft erin en belangrijker nog: de boormeester en eigenaar van Kelly's Water Well Service, Jeff Goad, zweert erbij. "De boor gaat in deze buurt nergens de grond in zonder wichelroedeloper. Het water zit hier in aders. Je kunt makkelijk een droog gat boren. Dus iemand moet het je wijzen. En Lloyd zit er zelden naast."

De oude boer weet niet alleen waar het water zit doordat zijn gevorkte tak dan gedecideerd omlaag duikt, maar ook hoe diep. Hij heeft een lange twijg, die hij hurkend op de gevonden plek op en neer laat zwiepen. "Elke slag is een voet", zegt hij vol zelfvertrouwen. En het zwiepen stopt bij hetzelfde aantal als alle vorige keren dat hij dat deed: 80 voet, 24 meter.

De zon staat al wat hoger en het is flink warm tegen de tijd dat de toren overeind staat. Ratelend gaat de getande boorkop omlaag, vergezeld door een stroom water die het losgeboorde zand en steen omhoog moet brengen. Door lagen klei en keileem gaat hij op zoek naar de Dakota-zandsteen, de poreuze laag onder dit deel van Kansas waar het water in staat.

Anderhalf uur rijden naar het zuiden levert grondwater het economische fundament voor de boerderij van Adrian Suiter (77). Hij heeft met zijn zoon ongeveer duizend hectare in gebruik, waarvan de helft 'droog' en de helft geïrrigeerd. Op de prairie van Midden-Amerika gebeurt dat onder andere met staalconstructies, grote wieken die al sproeiend rondgaan over de bodem. De percelen waarop ze landbouw mogelijk maken, kun je vanuit het vliegtuig zien als groene of bruine cirkels op de grijze grond.

"Zonder die irrigatie zouden we niet veel inkomen hebben. De laatste vier, vijf jaar waren verschrikkelijk", zegt Suiter. "Sommige jaren heb je nul, en in andere drie ton tarwe per hectare. Dit jaar gaat het wat beter. Ik heb het idee dat de goede jaren in vijven komen, en dan gaat de kraan daarboven opeens weer dicht. Dus zijn we afhankelijk van bronnen."

Die houdt Suiter dan ook met argusogen in de gaten. "Toen ik hier met boeren begon, was het grondwater 4,5 meter diep. Nu is het 9 à 10 meter, maar daarop lijkt het te stabiliseren. Dat komt omdat het nog wel redelijk wordt aangevuld door regen."

Aquifer

Dat geldt ook voor de Dakota-formatie waar Lloyd Prochuska het in Ellsworth van moet hebben. Maar voor het grootste deel van Kansas gaat het niet op: een paar uur rijden ten westen van waar Suiter en Prochuska boeren, betrekt de landbouw water uit het Ogallala-aquifer, een natuurlijk ondergronds reservoir. Het strekt zich uit van South-Dakota in het noorden tot een stukje van Texas in het zuiden. Ogallala-water zit in lagen op minstens dertig en soms wel 120 meter diepte, en wordt nauwelijks aangevuld door regen of omlaagsijpelend rivierwater. Het wordt zo snel opgebruikt dat de volgende generatie boeren het zonder zal moeten doen.

In heel Kansas, zowel in het Ogallala-gebied als daarbuiten, wordt daarom steeds meer aan waterbesparing gedaan. Suiter heeft dat zijn hele lange leven al zien gebeuren. "Mijn eerste ervaring met irrigeren deed ik op toen ik een buurman hielp met het leggen van hevelbuizen. Die gingen gewoon van een open sloot waar hij water in pompte naar geulen op de akker."

Gestaag volgden de technische vernieuwingen elkaar op. De geulen werden vervangen door geperforeerde buizen. Daarna kwamen er motorisch voortbewogen sprinklers. Eerst sproeiden die vanaf een kleine vier meter boven de grond, maar daarbij verdampte veel water, of het waaide de verkeerde kant op. De sproeiers werden dichter bij de grond gebracht. Op grond die zich ervoor leent, irrigeren boeren in Kansas nu met dunne leidingen, die om de meter onder de aarde liggen. Doordat er geen verdampingsverliezen meer zijn, scheelt dat 25 procent in watergebruik.

"We verbouwen ook zoveel mogelijk rassen die een kort groeiseizoen hebben, en een lage waterbehoefte", zegt Suiter. We maken ons allemaal zorgen over het watergebrek."

Modder

Voor het huis van Lloyd Prochuska zijn ze er ook niet gerust op. De boor heeft de tachtig voet bereikt. Met een keukenzeef kijkt Jeff telkens wat er in de boormodder naar boven komt. "Kijk, die zwarte korreltjes zijn het overblijfsel van bosbranden, heel lang geleden", weet hij. Boeiend, maar waar iedereen op wacht zijn kleine brokjes die met wat wrijven uiteenvallen in zand: de Dakota-laag. Lloyd kijkt nu ook bedenkelijk: "Het zandsteen komt vast snel, maar hoeveel water erin zal zitten, dat zegt mijn wichelroede niet."

Even later laat Jeff triomfantelijk de goede korrels zien. En niet lang daarna zet hij de boor stil. Ga je te lang door, dan stoot je door nieuwe kleilagen heen en heb je opeens een bron die zout water geeft.

De boor wordt omhooggetild en in plaats daarvan wordt er een aan de onderkant geperforeerde kunststof buis in gestopt. Daarna gaat er grind om de pijp heen, en ontsmettingsmiddel erin. Niet omdat het zo vies is in de Dakota-formatie, maar omdat de boor er bacteriën ingebracht kan hebben.

Tot slot laat Jeff een 'emmer' in de buis, een iets smallere buis met een klep onderin, zodat je er water mee uit de bron kunt scheppen. Door dat een paar keer te doen, krijgt hij een indruk van de capaciteit.

En dan weet Lloyd Prochuska eindelijk waar hij aan toe is. Met viltstift schrijft Jeff het op de witte dop waarmee hij de buis afsluit, in afwachting van een ander bedrijf dat een pomp zal installeren: 10-12 gallon per minuut. Dat is ruim veertig liter. Voor een irrigatiebron is het niet genoeg, zegt Lloyd. Maar zijn vee kan weer drinken. Voor zolang het water blijft stromen.

Met een soepele wilgentak zoekt de Amerikaanse boer Lloyd Prochuska naar een waterbron, diep onder de grond.

Jeff Goad met zijn waterboor, die 24 meter diep gaat.

Het ondergrondse Ogallala-reservoir wordt zo snel opgebruikt dat de volgende generatie boeren het zonder zal moeten doen

In de boormodder zoekt Jeff naar brokjes Dakota-zandsteen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden