Bootvluchtelingen zijn een miniem stroompje

Beeld epa

De mens beweegt, en de meeste migranten hebben geen problemen. Slechts een kleine onderklasse komt in handen van criminelen. Hoe dichter de grens, hoe sterker die maffia is.

Er is een migratiecrisis. Drijvende kinderlichamen in de Middellandse Zee bewijzen het. De uitgemergelde Burmezen die maandenlang moedwillig opgesloten ronddobberen in de Golf van Bengalen bewijzen het. De massagraven in Thailand en Maleisië bewijzen het, en het massagraf dat de Middellandse Zee is geworden, bewijst het ook.

Welnee, zeggen migratie-experts, er is helemaal geen migratiecrisis. Een morele crisis misschien, een politieke crisis, een beleidscrisis, maar geen migratiecrisis. Aan de migratiestromen is namelijk helemaal niet zoveel vreemds te zien, die fluctueren zoals ze altijd doen. Wat wij als crisis ervaren, dat zijn de doden die vallen, maar die zijn te wijten aan de manier waarop wij, in de geïndustrialiseerde wereld, omgaan met migratie. Of althans: met een kleine groep migranten.

Komen en gaan
De meeste migratie voltrekt zich probleemloos, en dat is ook logisch, menen de experts, want migratie kun je wel zo'n beetje beschouwen als de essentie van het mens-zijn, als onze tweede natuur. Het zijn zekerheden in het leven: je wordt geboren, je gaat dood - en in de tussentijd beweeg je. Die beweging geldt op individueel niveau, maar eigenlijk is de hele menselijke geschiedenis ook de uitdrukking van deze condition humaine: volken en beschavingen komen en gaan, en vaak stammen ze van elders.

Niet dat migratie ooit een onproblematisch concept is geweest - angst voor en wantrouwen jegens vreemdelingen is van alle tijden - maar dat gegeven heeft grote volksverhuizingen nooit in de weg gestaan. Een eeuw geleden nog trokken miljoenen arme migranten vanuit Europa naar de Verenigde Staten, en na de Tweede Wereldoorlog waren er vergelijkbare stromen vanuit het oude continent naar de Amerika's en Australië.

Ook de afgelopen decennia was er een permanente volksverhuizing gaande, al was die relatief kleiner dan die migratiestroom eerder in de twintigste eeuw. Zo is de afgelopen vijftig jaar het geschatte percentage migranten onder de wereldbevolking stabiel rond de 3 procent. Op dit moment zijn er zo'n 232 miljoen migranten op de wereld: mensen die in een ander land wonen dan waar ze geboren zijn.

Asperges en tomaten
Voor een groot deel van deze mensen geldt dat ze zonder problemen van het ene naar het andere land konden verhuizen, met paspoorten, visa, werkvergunningen en de hele heisa. Tot begin jaren negentig was het heel normaal om als arbeidsmigrant gewoon de veerboot te pakken naar Europa, of om als Mexicaan de grens met de Verenigde Staten over te steken om werk te zoeken.

Zoals de Polen nu in het seizoen asperges steken in West-Europa en terugkeren als er geen werk meer is, zo konden Marokkanen destijds in Spanje tomaten plukken om in de winter weer naar huis te gaan.

Dat gemak van grenzen passeren is nu nog wel te vinden in bijvoorbeeld Afrika, maar de mogelijkheden om het Westen binnen te komen zijn sinds midden jaren negentig voor bepaalde categorieën migranten ingeperkt. Er kwam in de jaren negentig een visumplicht voor Noord-Afrikanen in Europa, en de zuidelijke grens van de VS werd strenger en strenger bewaakt. Ook voor vluchtelingen werd het door aangescherpte asielprocedures in die tijd moeilijker om het welvarende deel van de wereld binnen te komen.

Inmiddels zijn er naar schatting van de VN zo'n 50 miljoen mensen op de wereld die ofwel illegaal de grens zijn overgestoken, ofwel hun nieuwe land zijn binnengekomen op een tijdelijk visum dat ze hebben laten verlopen. Vanwege de moeite en het geld die het kost om het Westen in te komen, zitten deze mensen eigenlijk vast.

Criminelen
Heeft dit alles nu geleid tot de huidige crisis? Ja, in zeker zin wel, ook al kun je dus discussiëren over de aard van de crisis. Zeker is dat wat wij beschouwen als crisis betrekking heeft op één specifieke groep onder de wereldwijde migrantenpopulatie: het zijn economische migranten uit arme landen en minder kapitaalkrachtige vluchtelingen uit oorlogsgebieden. Ze zijn te arm om op legale wijze te ontsnappen, en ondernemen daarom levensgevaarlijke reizen om hun situatie te verbeteren.

Dit zijn de mensen die er niet op eigen houtje in slagen hun situatie te ontvluchten, maar die aangewezen zijn op criminelen die hen over internationale grenzen smokkelen. Het zijn de Latijns-Amerikanen, kinderen soms, die zich moeten overleveren aan coyotes - de mensensmokkelaars die hen de Mexicaans-Amerikaanse grens overbrengen. De islamitische Burmezen, die stateloos zijn, hun land ontvluchten en in handen raken van gangsters die er geen been in zien hen in kampen dood te hongeren als ze geen centen krijgen. En het zijn de Afrikanen, Afghanen en Syriërs die op bootjes de Middellandse Zee proberen over te steken.

Beeld afp

Maar in omvang zijn deze migratiestromen bepaald niet crisisachtig te noemen. Op de miljoenen mensen die zich jaarlijks van het ene naar het andere land verplaatsen, vormen bootvluchtelingen bijvoorbeeld een minieme groep. Vorig jaar ondernamen zo'n 200.000 mensen de levensgevaarlijke reis over de Middellandse Zee. Een record zeker, en een forse toename ten opzichte van het jaar ervoor, vooral vanwege de vluchtelingenstroom vanuit Syrië. Maar alleen al in het Verenigd Koninkrijk arriveerden vorig jaar meer dan 300.000 immigranten.

Drones
Niet de omvang van de stroom is dus het probleem. Wel de manier waarop deze mensen behandeld worden, door de handelaren aan wie ze zijn overgeleverd én door de ontvangende landen die er alles aan doen om ze tegen te houden en daarvoor op steeds grotere schaal militaire middelen inzetten. Zie het Australische afschrikkingbeleid dat wordt uitgevoerd door de marine, de Europese plannen om smokkelboten met militaire middelen uit te schakelen, en de bewaking met muren, infraroodcamera's en drones van de Mexicaans-Amerikaanse grens.

In feite vormen de mensen die zich grenzen over laten smokkelen de mobiele onderklasse van de wereld - een rechtenloze groep die uitgebuit wordt door misdadigers die hen al hun geld en waardigheid, en soms hun leven afnemen. Deze gangsters worden bovendien steeds meedogenlozer, met als recent dieptepunt de praktijken van smokkelaars in Zuidoost-Azië die hun slachtoffers mishandelen om geld bij familieleden los te weken, die ze uithongeren en dood achterlaten in massagraven aan de grens tussen Maleisië en Thailand.

Nu dat moeilijker wordt, omdat de Maleisische en Thaise overheden eindelijk iets tegen deze wanpraktijken lijken te ondernemen, houden de smokkelaars hun 'waar' simpelweg wekenlang vast op detentieboten in de Golf van Bengalen en de Andamanse Zee. Degenen die onderweg van honger of door ziekte sterven worden overboord gekieperd.

Afpersen
Elders in de wereld liegen de mensonterende toestanden er ook niet om. Smokkelaars in de Middellandse Zee brachten vorig jaar met opzet een boot vol vluchtelingen tot zinken, waardoor mogelijk vijfhonderd mensen omkwamen. En in de VS en vooral Mexico is de ontvoering, mishandeling en moord op migranten, net als in Azië, aan de orde van de dag. Het afpersen van familieleden is voor Mexicaanse drugsbendes de afgelopen jaren een interessante bijverdienste geworden.

Dit systeem, waarin criminele bendes in zeker zin onze grenzen beheren, wordt door welvarende landen in stand gehouden, gestimuleerd zelfs door de grensbewaking steeds maar strenger te maken. Want hoe moeilijker het is om de grens te passeren, hoe meer geld er te verdienen valt door criminelen, en hoe slechter de positie van de migranten, hoe groter de risico's die zij lopen.

Vanwaar dan toch de onwil om voor deze mensen iets te regelen? Is het een oerangst voor wilde hordes (Vikingen) die op onze kusten landen? Is het een nieuwe klassenstrijd, een afkeer van arme mensen die zich niet eens een vliegticket kunnen veroorloven? In Australië lijkt die laatste gedachte geïnstitutionaliseerd. Daar worden bootvluchtelingen die in territoriale wateren belanden, teruggestuurd of gedeporteerd naar een derde land waar ze worden opgesloten onder erbarmelijke omstandigheden. Mensen die zich per vliegtuig in Australië als asielzoeker melden, krijgen een heel andere behandeling.

Mobiliteit reguleren
Ho, zeggen de politici in Canberra als er kritiek wordt geleverd op deze vorm van klassenjustitie. "Wij slepen boten weg uit onze wateren, omdat we de mensensmokkelaars willen aanpakken, onze beweegredenen zijn juist humaan en moreel." Europa dacht ook een tijdje de smokkelaars dwars te zitten door geen mensen meer te redden uit zee.

Als het te doen is om het tegengaan van mensensmokkel, dan zou je ook heel anders kunnen redeneren, zegt François Crépeau, speciale VN-rapporteur voor de mensenrechten van migranten (zie kader). Als we willen voorkomen dat de maffia greep heeft op migranten, dan moeten we de mobiliteit weer beter gaan reguleren.

Dat stroompje vluchtelingen dat nu een levensgevaarlijke route kiest om de welvarende wereld te bereiken, een legale entree bieden - dat zou al een hoop ellende schelen.

Deze productie kwam tot stand op basis van rapporten van VN-vluchtelingenorganisatie UNHCR, International Organization for Migration, Frontex en de Internal Displacement Monitoring Centre, en gesprekken met medewerkers van UNHCR en IOM, migratie-experts Stephen Castles (University of Sydney) en Oliver Bakewell (University of Oxford) en de VN-rapporteur voor de mensenrechten van migranten François Crépeau (McGill University, Montreal).

Beeld Trouw: Michel van Elk. Bron: Wittgenstein Centre

Wereldkaart vol migranten

De bovenstaande kaart laat zien hoe (legale) migranten zich over de wereld verplaatsten in de periode 2005-2010, de laatste overzichtsperiode waarvan de cijfers volledig bekend zijn. Te zien is de trek van Afrika naar Europa, en van Latijns-Amerika naar de VS, maar ook van Zuid-Azië naar West-Azië (arbeidsmigranten uit India, Bangladesh, Nepal en Pakistan die werken in de Golfstaten). Onder de kaart is te zien dat de migratiebewegingen bínnen gebieden ook groot zijn. De interne migratie in Afrika is bijvoorbeeld enorm. De migratievolumes zijn de afgelopen vijf jaar waarschijnlijk redelijk constant gebleven, maar hier en daar zijn stromen zeker veranderd, door de economische crisis en door oorlogen in het Midden-Oosten. Op deze kaart zijn dus niet de effecten van de burgeroorlog in Syrië te zien, of de afname van de migratie van Latijns-Amerika naar Europa vanwege de economische crisis in Europa.

'De meeste vluchtelingen willen helemaal niet naar het Westen'
Om mensen te beschermen tegen levensgevaarlijke zeereizen en uitbuiting door mensensmokkelaars en werkgevers, hoeven we echt niet heel ingewikkeld te doen, vindt François Crépeau. De Canadees, de speciale VN-rapporteur voor de mensenrechten van migranten, denkt dat het Westen zowel het leven van economische migranten als vluchtelingen draaglijker kan maken met twee handzame maatregelen.

1. Economische migranten
"Repressie en afsluiting creëren een markt voor maffia's, als we dat willen voorkomen dan moeten we de mobiliteit reguleren. Je zou bijvoorbeeld multiple entry visa voor een aantal jaar kunnen afgeven aan mensen die in het rijkere deel van de wereld werk willen zoeken. Je laat ze hier toe voor een paar maanden, waarin ze een baan kunnen zoeken. Lukt dat, dan krijgen ze een werkvergunning. Lukt het niet, dan kunnen ze terug naar huis en het een jaar later nog een keer proberen. Blijven ze illegaal, dan verspelen ze hun visum. Je ziet bijvoorbeeld binnen de Europese Unie dat de migratiestromen vanuit het oosten duidelijk meefluctueren met de economie. Gaat het goed, dan komen ze, gaat het slecht, dan gaan ze weer weg."

2. Vluchtelingen
"De meeste mensen die op de vlucht zijn voor geweld wíllen niet naar het Westen, dat is echt een misvatting. Ze willen in de buurt blijven van hun huis en terug zodra het kan. Neemt niet weg dat we voor sommige groepen die wel degelijk naar het Westen proberen te komen als geïndustrialiseerde wereld een quota-systeem kunnen opzetten. Als iedereen meedoet, is dat een heel behapbaar systeem. We kunnen bijvoorbeeld afspreken dat we over een periode van vijf jaar met z'n allen een miljoen Syriërs opnemen. Dat zou voor Canada ongeveer 8500 mensen per jaar betekenen, voor het Verenigd Koninkrijk 13.000 en voor Nederland zo'n 3500. Dat is prima te doen, het is bijna niks."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden