Boos over vluchtelingen en over nog veel meer

In de protesten tegen asielzoekers worden ze nu zichtbaar. Maar de boze burgers die zich nu roeren zijn al veel langer teleurgesteld. Een op de zes mensen vindt dat het met Nederland structureel de verkeerde kant op gaat, aldus het SCP.

In het verzet tegen de komst en opvang van vluchtelingen komt veel maatschappelijke onvrede samen. Maar dat onbehagen bestaat al veel langer, en gaat over veel meer dan alleen maar over integratie, zegt Josje den Ridder, onderzoekster bij het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP).

Als Den Ridder de beelden van protesten tegen asielzoekerscentra bekijkt en over de bezorgdheid van burgers leest, dan valt haar op dat tegenstanders vaak niet alleen maar ageren tegen de komst van vluchtelingen. Ze zijn ook boos dat ze zelf bij de voedselbank lopen, geen geld hebben voor zwemles voor de kinderen, al jaren op zoek zijn naar een betaalbaar huis. En, natuurlijk, dat de politiek niet naar hen luistert.

Met die woede passen de demonstranten grappig genoeg precies in de wetenschappelijke beschrijving van het maatschappelijk onbehagen. Kenmerk daarvan is, zegt Den Ridder, dat 'alles met alles samenhangt'. Voor de komst van de duizenden asielzoekers was die onvrede er ook, het is bepaald geen nieuw fenomeen, al wisselt de mate wel een beetje. Met het verdwijnen van de economische crisis werd de stemming net weer wat beter. Na de dood van Pim Fortuyn was het onbehagen veel manifester, de jaren negentig waren juist weer positiever.

Wie zijn er boos? In elk geval: lang niet iedereen. 30 procent van de Nederlanders heeft er geen last van. Een minderheid van zo'n 15 procent vindt dat het met Nederland structureel de verkeerde kant op gaat. De rest - toch meer dan de helft - is bezorgd. Dat is de brede kring rond de kleinere kern.

In die kleinste categorie van ontevreden mensen zit van alles, van maatschappelijk succesvol tot de onderklasse. Maar wie de rapporten van het SCP doorvlooit, kan wel een beschrijving maken. Gemiddeld is de boze burger vaker een man dan een vrouw, boven de 55 en woonachtig in Zuid-Holland, Zeeland, Brabant en Limburg. Hij is laag opgeleid, heeft geen of een slechtbetaalde baan. Hij tobt met zijn gezondheid en heeft last van overgewicht. Zijn zelfbeeld is negatief en hij heeft niet zoveel mensen om zich heen die hem kunnen helpen.

Bij de verkiezingen blijft de boze burger thuis, of hij stemt PVV. Ook de SGP doet het goed bij de ontevreden kiezer. De SP staat in de meeste onderzoeken ook aan de kant van het maatschappelijk onbehagen, maar door de bank genomen zit het onbehagen iets meer op rechts dan op links. Als ook naar inkomensverschillen wordt gevraagd, helt het meer naar links.

Gevraagd naar de gevoelskant voelen de mensen zich machteloos. Ze zien geen mogelijkheden de omstandigheden te veranderen, ze zitten zelf niet aan de knoppen en ze kennen ook geen mensen die invloed hebben op maatschappelijke beslissingen.

En waar zijn deze mensen boos over? Vaste thema's zijn de politiek, Europa en integratie. Om het kort te zeggen: ze hebben geen vertrouwen in de politiek, ze zijn tegen Europa en ze geloven niet dat nieuwkomers kunnen integreren. En er is een sterk sentiment tegen de elite, in de politiek, het bedrijfsleven, de publieke sector.

De bezorgheid over integratie werd al eind 2014 manifest, zegt Den Ridder. In de persoonlijke gesprekken die het SCP houdt naast de schriftelijke enquêtes uitten mensen al in niet mis te verstane bewoordingen hun woede. In de protesten tegen asielzoekers wordt die nu zichtbaar, maar ook die boosheid over de multi-culturele samenleving was er dus al langer.

De vluchtelingenkwestie is nu het kristallisatiepunt voor de onvrede - op straat, maar er is net zo goed grote bezorgdheid bij de inspraakavonden die wél goed verlopen.

Op 6 april is het eerste door burgers afgedwongen referendum. Officieel gaat dat over een handelsverdrag tussen de Europese Unie en Oekraïne, maar voor het gemak wordt dat uitgelegd als een stem voor of tegen Europa. Aangezien Europa een van de belangrijkste ergernissen is van de boze burger, kan dat referendum volgens Den Ridder makkelijk een nieuw kristallisatiepunt van onvrede zijn.

undefined

Hoe meet het SCP het maatschappelijk onbehagen?

Het Sociaal en Cultureel Planbureau heeft twee methodes om het onbehagen van burgers te meten, een smalle en een bredere maat. Onderzoekers vragen per kwartaal duizend burgers, representatief voor de bevolking, of zij denken dat het met Nederland de goede of de verkeerde kant op gaat. Dat is de smalle maat. Daarnaast wordt een aantal stellingen voorgelegd, over vertrouwen in de politiek, over Europa en over de multiculturele samenleving. Uit die twee volgt de maat voor onbehagen. De deelnemers krijgen ook nog de open vraag waarom ze denken dat het verkeerd gaat in Nederland. Daar komt een veelheid aan onderwerpen naar voren, waaronder vaak ook de zorg.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden