'Bonifatius is voor ons protestanten te rooms'

Het was vorige week 1250 geleden dat de Angelsaksische aartsbisschop-missionaris Bonifatius bij of in Dokkum werd vermoord. Reden voor het Noord-Friese stadje dit jaar eens flink in de bus te blazen. Slot van een tweedelige serie: De pastoor, de vrijwilliger en de moderne devotie.

Piet Douma uit Dokkum vindt het allang niet vreemd meer dat hij, als katholiek, ook protestantse groepen rondleidt: langs de Bonifatiusbron, door het gelijknamige park en de dito kapel. ,,Onlangs zei een dominee tegen mij: 'Bonifatius is niet van jullie alleen'.''

Dat was vroeger wel anders. Nadat het calvinisme in ons land de dominante godsdienst was geworden, beschouwde het alle devotie rond de in (of bij?) Dokkum vermoorde Angelsaksische aartsbisschop als 'paapse stoutigheid'. In 1580 verbood het stadsbestuur de pelgrimages. En dat terwijl Bonifatius al vanaf het begin van de dertiende eeuw in de Noord-Friese stad was vereerd. De bron op het huidige Marktplein waar Bonifatius in 754 zou zijn vermoord, werd gedempt. Toch kwamen er tot in de achttiende eeuw nog katholieken stiekem bidden bij deze plek. In 1984 zijn bij opgravingen resten van de oude bron teruggevonden.

Het was de Dokkumse pastoor G.J. Demes die in 1875 de bedevaarten nieuw leven inblies. Ons land kende inmiddels vrijheid van godsdienst en het rooms-katholieke volksdeel was aan zijn emancipatie begonnen. Deze opleving van de pelgrimages was vooral een Friese aangelegenheid en duurde tien jaar. Daarna ebde ze weg. De devotie concentreerde zich rond de huidige Bonifatiusbron, een zoetwaterbekken zo'n kilometer buiten de stadskern. Dat werd nu als de 'echte' plek van de moord aangewezen. Sindsdien is dit het middelpunt van elke Dokkumse pelgrimage.

Na Wereldoorlog I volgde een nieuwe renaissance. In 1919 vond de eerste nationale fietsbedevaart plaats, zes jaar later gevolgd door de eerste gewone landelijke bedevaart. Grote drijfveer achter dit initiatief was de Friese karmeliet Titus Brandsma, later in het concentratiekamp Dachau omgekomen en inmiddels zalig verklaard.

Hij was ook nauw betrokken bij de aankoop van een stuk grond, direct naast de bron. Daar werd begonnen met het aanleggen van een processiepark. Behalve in het zuiden gold immers overal te lande een verbod voor religieuze optochten op de openbare weg. In het park bouwde men een kapel die in 1934 werd ingewijd. De inrichting van het park is deels nooit voltooid, deels pas veel later gerealiseerd. Dat laatste geldt voor de veertien kruiswegstaties, het werk van de Brabantse beeldhouwer Jacq Maris. Die kwamen pas in 1949 gereed. Het lijken mini-kapelletjes, gemaakt van oude Friese kloostermoppen, met in het centrum een platelen afbeelding van de betreffende statie. In de twaalfde is een plaquette opgenomen met de eerste strofe van een vroom versje dat Brandsma tijdens de oorlog schreef in zijn cel. Zaterdag zal bisschop Eijk van Groningen in het park een bronzen standbeeld van de pater zegenen.

Vanaf eind jaren zestig deelde Dokkum aanvankelijk in de malaise van het bedevaartswezen. Maar onder de jonge en gedreven Herman Peters, van 1984 tot 1994 pastoor in Dokkum, kwam het tot een derde revival. De kapel werd gerestaureerd en het aantal bedevaartgangers steeg. Vooral toen in 1990 een meisje van negen maanden uit Sneek van kinkhoest genas, nadat het door haar ouders in de bron was ondergedompeld. 'Het wonder van Dokkum' werd voorpagina-nieuws. Rijen touringcars met vooral Brabanders en Limburgers reden richting Friesland. En nog steeds trekken jaarlijks zo'n kleine 20000 pelgrims naar Dokkum. In dit lopende Bonifatiusjaar hoop men op een veelvoud daarvan.

De bus die tijdens ons bezoek de parkeerplaats voor de bron en het belendende park opdraait komt niet uit het katholieke zuiden. Hij blijkt gevuld met leden van de PKN-gemeente uit het Friese Koudum. Wat brengt deze protestanten hier naar toe? Nieuwsgierigheid, meer dan devotie, zo blijkt. Want al dateert Bonifatius van ver voor de Reformatie, toch wordt hij door deze nazaten van Calvijn niet echt als een der hunnen beschouwd. ,,Ik heb eerlijk gezegd niet zoveel met hem op'', bekent een mevrouw. En haar man vult aan: 'Hij is voor ons toch te rooms, hè.''

Dit neemt niet weg dat het gezelschap vol belangstelling luistert naar wat Piet Douma te zeggen heeft over de 'dobbe', zoals de bron hier wordt genoemd. Tot 1930, vertelt hij, gebruikte de gemeente haar als drinkwatervoorziening. Daarnaast werd het water benut voor het maken c.q. brouwen van anijs, oude klare en bier. Ook zou er geneeskrachtige werking van uitgaan tegen aandoeningen als reuma. Reden waarom af en toe nog wel eens een zieke pelgrim zich erin onderdompelt.

Terwijl arbeiders bezig zijn met de aanleg van een nieuwe toegang wijst Douma met een wat bedroefd gezicht naar het laagje drabbig vocht op de bodem van de bron. In verband met het werk is de watertoevoer tijdelijk afgesloten. Zo zuiver was het water de laatste jaren toch al niet. De bron blijkt verontreinigd door chemicaliën.

In het belendende processiepark -geliefde plek voor het maken van trouwfoto's- is in 1993 een aftappunt aangelegd voor water uit de bron. Het staat tegenover de kapel, een neo-romaans, uit gele klei opgetrokken bouwwerk dat doet denken aan een oude Friese boerderij. De banken, in een halve cirkel rond het altaar opgesteld, kunnen aan 2000 mensen een zitplaats bieden. Er worden nog regelmatig vieringen (en concerten) gehouden. Een plantsoenachtige open ruimte scheidt het priesterkoor van de rest. In de kloosterachtige processiegang kan de bezoeker een bescheiden, maar overzichtelijke expositie bekijken.

Na afloop van de rondleiding zegt Douma desgevraagd: ,,Het is één grijze golf die hiernaartoe komt. Jongeren zie je maar weinig. Wel jammer!''

Park en kapel blijken eigendom van de parochie. Die kerkt in de 'Sint Martinus en Sint Bonifatius en gezellen', hartje Dokkum. Deze monumentale driebeukige kruiskerk, opgetrokken uit rode waalsteen, stamt uit 1872 en is het werk van de befaamde architect P. Cuypers. Precies onder de neogotische klokkentoren bevindt zich de Bonifatiuskapel. Pastor Paul Verheijen wijst hoe in het tabernakel een stukje schedel van de heilige te zien is, gevat in een zilveren reliekhouder uit de achttiende eeuw. De relikwie blijkt een geschenk van de bisschop van Fulda. De pastor durft er geen eed op te doen dat het hier ook werkelijk om een deel van het gewijde hoofd gaat.

Dat geldt in nog veel mindere mate voor de stenen Bonifatiusbroden waarvan een halfje in de kerk wordt bewaard. Ooit zouden er vijf van die 'broden' in de pastorie hebben gelegen, waarvan een koster placht te vertellen dat in een eerdere eeuw geleerden bij onderzoek tot de conclusie kwamen dat ze nog lekker smaakten.

Aan dat brood liggen twee legendes ten grondslag. De ene verhaalt hoe de moordenaars van de heilige en diens gezellen na de slachtpartij een feestmaal wilden aanrichten, maar dat alle broden in stenen waren veranderd. Bij de andere vroeg de hongerige bisschop een Friezin om een stuk brood. Zij zei dat ze niets in huis had. Toen hij zijn vraag herhaalde zwoer de vrouw: 'Als ik brood in de oven heb, zo worde het steen'. En dus...

De pastor meldt dit soort verhalen met enige gretigheid. Voor hem zijn Bonifatius en de devotie rond diens persoon geen stoffig gebeuren, maar levende werkelijkheid. ,,In onze tijd van secularisatie en geloofsafval kunnen we veel leren van de missionaire ijver die hij aan de dag legde.''

Voordat hij de deur van de pastorie achter ons sluit vertelt Verheijen nog het verhaal van een gereformeerde mevrouw die hem vroeg of Bonifatius nou protestant was of rooms. ,,Ik zei: 'Toen was iedereen nog katholiek, mevrouw'. Waarop zij: ,,U kunt me nog meer vertellen!''

Info over rondleiding in het Bonifatiuspark: 0511-424161 of 0519-292007.

De Bonifatiuskerk is tot 1 september dagelijks van 14.00-17.00 uur open voor bezichtiging.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden