Bolknakken en bestsellers

FRANKFURT - “De naam 'Frankfurt' is in de wereld van het boek symbool geworden voor het bereik van onze daden - cultureel en wetenschappelijk.” Dat kon Gerhard Kurtze, voorzitter van de Vereniging van Duitse boekhandelaren, bij de officiële opening van de Frankfurter Buchmesse, zonder overdrijving stellen. In de vijftig jaar van haar bestaan is de beurs uitgegroeid tot de spiegel en de motor van de internationale handel in boeken.

Vanzelfsprekend vindt de handel van boeken in werkelijkheid al veel langer dan vijftig jaar in Frankfurt plaats. In stukken van Kaiser Friedrich II uit 1240 is al sprake van een Herbstmesse in de stad, die zich in een geest van vrijheid moest afspelen. Luther kon op de beurs zijn geschriften aanbieden, terwijl hij in andere delen van Duitsland als ketter werd gebrandmerkt. En in de 17de eeuw kon de Messe zonder veel problemen tot grote bloei komen. Naast vele honderden Duitse boekverkopers exposeerden in 1615 ook 339 buitenlanders. Moeilijke tijden braken pas aan gedurende de Dertigjarige Oorlog. De opkomst van de Nederlandse uitgeverijen maakte het Frankfurt zo lastig, dat er in het begin van de 18de eeuw nauwelijks nog buitenlandse uitgevers waren te vinden. Leipzig ontwikkelde zich vervolgens tot podium van een nationale boekenbeurs op zich en de rol van Frankfurt leek uitgespeeld.

Pas na afloop van de Tweede Wereldoorlog kwam daarin verandering. Omdat Leipzig in het nieuwe Oost-Duitsland voor de westerse wereld zo goed als onbereikbaar was geworden, kreeg Frankfurt een herkansing. In het officiële oprichtingsjaar van West-Duitsland, in september 1949, vond de eerste nieuwe Frankfurter Buchmesse plaats in de toenmalige Paulskirche, het symbool van de democratische traditie. In de jaren vijftig en zestig groeide de Buchmesse uit tot de grootste boekenbeurs ter wereld. Manshoge zwart-witfoto's van de Buchmesse in vervlogen tijden, waarin uitgevers nog zware, zwarte brillen droegen en een dikke bolknak in de mond staken, staan opgesteld in alle gangen van het immense hallencomplex van de beurs. Mede dankzij de snelle wederopstanding van West-Duitsland werd de Buchmesse een overweldigend succes, zowel economisch als politiek-sociaal.

Frankfurt staat nog altijd voor het recht op vrije meningsuiting. De Turkse uitgeefster Ayse Nur Zarakolu kreeg de jaarlijkse 'International Freedom to Publish Award' toegekend - al kon zij die niet zelf komen aannemen, omdat zij geen uitreisvisum kreeg. Niet voor niets dook Salman Rushdie juist in Frankfurt op om tijdens de officiële opening in het openbaar zijn bevrijding van de Fatwah te vieren.

Al bij al is voor de Buchmesse de laatste decennia gaan gelden: iedereen komt naar Frankfurt, omdat iedereen naar Frankfurt komt. “De verandering, die de beurs heeft ondergaan is overweldigend”, zegt Hens Gottmer, jarenlang directeur van de uitgeverij die haar achternaam nog steeds draagt. Gottmer komt al veertig jaar naar de beurs, nu alleen nog als promotor van Eric Carle, de 'Amerikaanse Dick Bruna'.

“In het begin kon je nog alle stands af”, vertelt ze, “maar dat is nu schier onmogelijk. Het woord 'marketing' bestond volgens mij nog niet eens. Het ging toen ook wel om de rechten en zo, maar veel minder gestrest. Van geweldige voorschotten was geen sprake.” Toch is het bij de stands van de Nederlandse uitgevers, die zijn gehuisvest in hal negen, bijna een halfuur lopen van de hoofdingang, nog betrekkelijk rustig. Van stress is pas sprake bij de Duitse uitgevers, in het centrum van het enorme complex. De stands van de uitgevers worden overspoeld door cameraploegen en bezoekers. Er hangt een constant opgewonden geroezemoes in de lucht. Gottmer: “Ja, daar worden hypes bedacht en bestsellers gemaakt. Kennelijk zijn de mensen erg gevoelig voor dat soort bermtoerisme.”

Bij de stand van Suhrkamp, een van de eerbiedwaardigste uitgevers van Duitsland, is het een prettige chaos. Raimund Fellinger, een van de redacteuren, heeft zijn handen vol aan het opsteken van Gitanes-sigaretten en het schudden van andere handen. Fellinger beheert voor Suhrkamp een uitgebreid vertaald fonds. Van de Nederlandse auteurs geeft hij Cees Nooteboom en A. F. Th. van der Heijden uit. Van 'Anwalt der Hühne' van Van der Heijden heeft hij de afgelopen tijd zo'n 12 000 exemplaren verkocht. “Der Adri is bij de Duitse lezer present”, zegt hij trots.

Voor Fellinger is de Buchmesse belangrijk, maar niet verschrikkelijk belangrijk. Hij erkent dat er een element van show insteekt. “Na de jaren zestig, waarin de Buchmesse het decor van intellectuele internationale debatten was, en de jaren tachtig toen de beurs de enige plaats was om de rechten op een buitenlands boek te verkrijgen, is deze tijd er een van betrekkelijk luwte. Door de fax en Internet is er van alles veranderd. Toch zal Frankfurt een belangrijke plaats blijven voor het onderhouden van persoonlijke contacten.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden