Bolkestein ziet niets in Navo-nieuwe-stijl

DEN HAAG - Oude rollen lijken gewisseld. Uitgerekend de PvdA die gisteren in een Kamerdebat voor vergroting van de vroeger zo bekritiseerde militaire organisatie pleitte. En juist de VVD die volhield dat het niet verstandig is om nieuwe leden uit Oost-Europa uit te nodigen in het altijd zo bejubelde Westers bondgenootschap.

HANS GOSLINGA; TEUN LAGAS

In de veranderde tijden stond gisteren Van Traa, ooit activist tijdens de kruisrakettendiscussie (schouder aan schouder met voorzitter Sinie Strikwirda van het 'Komitee Kruisraketten Nee'), als verdediger van de Navo-lijn tegenover een gelegenheidscoalitie van VVD en GroenLinks. Juist VVD-leider Bolkestein toonde het meeste begrip voor de Russische bezwaren tegen de grotere Navo.

“Wie had verwacht dat de VVD met GroenLinks een dreamteam zou vormen om het oude in de Navo te behouden en het nieuwe niet te aanvaarden”, sneerde het CDA-Kamerlid De Hoop Scheffer, die net als zijn PvdA- en D66-collega's in de Kamer voorstander is van de uitbreidingsplannen en daarmee de koers van het kabinet steunt.

PvdA-woordvoerder Van Traa probeerde in het debat de werkelijke achtergronden van Bolkesteins bezwaren tot op het bot uit te benen. Toen de VVD-leider enkele weken geleden betoogde dat de Russen teveel tegen de haren in worden gestreken door de geplande toetreding van Polen, Tsjechië en Hongarije tot het bondgenootschap hield de VVD'er volgens het PvdA-Kamerlid zijn werkelijke motieven achter de kiezen. Van Traa: “Ik denk dat het belangrijkste argument van de heer Bolkestein toen niet expliciet door hem is genoemd. (...) De VVD voelt niet voor een nieuwe Navo, die veel politieker is dan vroeger. De Navo verandert, de vraag is of Bolkestein en de VVD die verandering meegemaakt hebben, of dat hij met nostalgie terug denkt aan de Navo zoals die was en die hij het liefste zo wil houden.”

PvdA, CDA en D66 schetsten gisteren de voordelen van de nieuwe rol die vroegere vechtmachine tegen het Warschaupact nu in Europa denkt te gaan vervullen. De Navo-nieuwe-stijl ziet zichzelf niet meer louter als een militaire organisatie maar ook als een soort politiek verbond. Het binnen halen van de Oosteuropese landen op het hoofdkwartier in Brussel zou een stabiliserend en pacificerend effect op die nieuwe leden moeten hebben. Omdat de Amerikanen voorstander van de uitbreiding zijn, zou de oude belangrijke veiligheidsband tussen het grootste Navo-lid de VS en Europa een nieuwe impuls krijgen.

Maar Bolkestein gelooft niets van al die voordelen die voorstanders van het uitbreidingsplan steeds op tafel werpen. In feite ging de VVD-leider gisteren een eind mee met de analyse dat zijn betoog nostalgische trekjes heeft. Hij ziet niet in hoe een voormalige vechtmachine zomaar kan worden omgevormd tot een organisatie die meer het karakter krijgt van de OVSE, de praatclub voor Europese veiligheid en samenwerking waarin vrijwel alle landen op dit continent mee mogen doen.

Bolkestein: “Het nieuwe concept van de Navo is rijkelijk vaag. Ik denk dan men een tijgerkat niet zomaar in een spinnend poesje kan veranderen.” De grote vrees van de liberale leider is dat een bondgenootschap met teveel nieuwe leden verwordt tot een 'Poolse landdag'.

De kern van de samenwerking is nog altijd artikel 5 van het Navo-verdrag, betoogde hij. In dat cruciale artikel stellen de lidstaten vast dat 'een aanval op één een aanval op allen is'. Bolkesteins angst is dat die zogeheten bijstandverplichting grote problemen gaat opleveren, wanneer de Westerse bondgenoten plotseling te maken krijgen met nieuwe verdragspartners in het spanningsgevoelige Oost Europa.

Formeel blijft artikel 5 natuurlijk gelden voor alle aangesloten leden, inclusief de nieuwelingen, maar in de praktijk dreigt de bijstandverplichting een papieren tijger te worden, liet hij blijken.

Toch kon Bolkestein zijn voorkeur voor een kleine stevige Navo oude stijl gisteren niet tot in het oneindige volhouden. Want zou hij pleiten tegen elke verdere uitbreiding naar het Oosten in de verre toekomst, dan zou de aanvaring met het PvdA-VVD-D66-kabinet compleet zijn. Want de paarse regering is nu eenmaal voor de Navo-nieuwe-stijl, die ook door de Kamermeerderheid van PvdA, D66 en CDA wordt gesteund.

Dus zwenkte de VVD al vrij snel in het debat naar een soepeler houding: “De regering moet onder de huidige omstandigheden geen steun aan de uitbreiding verlenen.” Van de VVD is op den duur wel begrip te verwachten, maakte Bolkestein in zijn eerste termijn duidelijk. Hij verwees naar komende onderhandelingen die de Amerikaanse president Clinton binnenkort gaat voeren om de bezwaren van de Russen weg te nemen. Bolkestein: “Als Clinton en Jeltsin het straks op de conferentie in Helsinki eens worden, dan verwacht u toch niet van mij dat ik me blijf verzetten?” Zijn eerdere uitspraak tegen de uitbreidingsplannen - 'niet doen dus' - moest worden gezien als een standpunt dat nu eenmaal geen eeuwigheidswaarde bezit. Zoals geen enkel standpunt dat bij de snel wisselende internationale omstandigheden kan hebben.

Het debat in de late avonduren draaide vervolgens om de vraag hoe het kabinet, en met name VVD-minister Voorhoeve van defensie, kan leven met de grote twijfels die de VVD nog wel degelijk houdt over de keus van de regering om de Navo-uitbreiding te steunen. Voorhoeve zelf liet daarbij al vroeg in de avond weten dat wat hem betrof echter de angel uit het debat was gehaald door de soepeler toon die Bolkestein aansloeg. Maar dat nam het fundamentele verschil van mening niet weg.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden