Boeren met het water

Op een terp in de uiterwaarden boven Deventer staat een nieuwe biologisch-dynamische boerderij. Boerin Annette Harberink zorgt met haar koeien dat de rivier hier de ruimte krijgt.

De volwassen koeien grazen in de uiterwaarden, alleen het jongvee staat op stal. Pasgeboren kalfjes, kalveren uit het voorjaar en pinken die bijna oud genoeg zijn om te worden gedekt; de veestapel van boerin Annette Harberink is nog in opbouw, net als haar hagelnieuwe bedrijf. Van 35 naar 80 koeien, dat moet kunnen. Dan kan Natuurderij Keizersrande rendabel draaien.

Die koeien, van het Maas-Rijn-IJsselras, zijn het meeste werk. Ze zorgen voor melk en vlees. Ongeveer een derde van haar inkomsten haalt Harberink uit het onderhoud van de Keizers- en Stobbewaarden; ze voorkomt uitbundige begroeiing, waardoor de IJssel hier bij hoogwater de ruimte krijgt om breed uit te waaieren en de nabijgelegen stad Deventer niet onderloopt.

Naast waterveiligheid moet het beheer door de boerin ook zorgen voor een gevarieerde natuurontwikkeling en meer biodiversiteit. Vandaar die naam natuurderij, die direct duidelijk maakt dat het geen gewone boerderij betreft.

Dat is trouwens goed te zien: Keizersrande is gebouwd op een terp op de rand van de hoge en lage uiterwaard, in lijn met de buitenplaats Nieuw Rande aan de andere kant van de IJsseldijk. De gebouwen zijn opgetrokken uit duurzaam materiaal, waarbij hout domineert. Boerderij en schuur hebben de open uitstraling van een steenfabriek, het dak van de stal is belegd met zonnepanelen.

De terp telt drie hoogtes: het woonhuis met publieke ruimte ligt op 7.40 meter, de stal en de voorraadschuur op 7 meter, het achtererf op 6.50 meter. Alleen bij extreme omstandigheden raken die onder water en moet de boerderij worden ontruimd, mens en dier geëvacueerd. Dat gebeurt naar schatting eens in de 75 jaar.

Voor de 35-jarige Harberink komt een droom uit: een eigen boerenbedrijf, biologisch-dynamisch dus met een gesloten kringloop zonder aan- en afvoer van veevoer en mest, strobedstallen en een eigen mestopslag waar het natuurlijk afval wordt verwerkt. En dan ook nog op zo'n prachtige plaats aan het water en dichtbij de stad. "Als nieuwe boer maak ik gebruik van de tussenruimte. Ik ben geen erfgenaam, mijn ouders hebben geen boerderij, ik heb dus geen kans om grond in handen te krijgen. Als pachter betaal ik een lagere prijs voor lastige grond. Bovendien doe ik extra werk waardoor ik niet zoveel koeien hoef te melken."

Eigen droom
Op zoek naar een bedrijf om te pachten, meldde Harberink zich zes jaar geleden bij de Stichting IJssellandschap, die een groot deel van de uiterwaarden bij Deventer bezit. Directeur Jaap Starkenburg zag direct hoe de jonge boerin paste in zijn eigen droom. "Als boerenzoon in Friesland zette ik de maaimachine geregeld stil om weidevogels weg te halen. We strooiden toen nog volop eigen stalmest en het gebruik van de grond was extensiever. De kunstmest heeft het boerenbedrijf veranderd, maar als bioloog wil ik in dit project terug naar een natuurlijke manier van boeren. De gescheiden werelden natuur en landbouw weer verenigen, daar ben ik sinds mijn aantreden in 2001 mee bezig."

Starkenburgs idee nam een paar jaar geleden een onverwachte vlucht dankzij Ruimte voor de Rivier, het overheidsproject om de grotere hoeveelheid water die Nederland in de toekomst te verwerken krijgt zonder overlast te kunnen afvoeren. Rijkswaterstaat bleek bereid om mee te praten over boeren voor de natuur in de uiterwaarden. Uiteindelijk sloot Rijkswaterstaat een langdurige overeenkomst met de Stichting IJssellandschap over het beheer van waterveiligheid in combinatie met natuurbeheer en een boerenbedrijf, waarvoor de stichting boerin Harberink inhuurt.

Dat lijkt in eerste aanleg vreemd: op diverse plaatsen in het land betekent ruimte maken voor de rivier vooral obstakels weghalen. Boeren en vee verdwenen uit de uiterwaarden, hooguit kwamen er halfwilde runderen, zoals Schotse Hooglanders, voor terug. "Maar die vreten niet alles weg, zodat er stukjes wilgenbos ontstaan", zegt Hans Brouwer van Ruimte voor de Rivier. "Dan moet je weer loonwerkers en machines inhuren om de begroeiing weg te halen."

Rijkswaterstaat heeft bij Deventer nevengeulen gegraven en al bestaande 'hanken' verbreed. Hier kan het water doorstromen dankzij het beheer van boerin Annette, die moet voorkomen dat de oevers dichtslibben en begroeid raken. "Waterveiligheid ligt hier in het verlengde van het boerenbedrijf. De natuurderij is voor ons een lichtend voorbeeld. Wat hier gebeurt is gericht op de toekomst", aldus Brouwer.

Planten en kruiden
IJssellandschap-directeur Starkenburg beaamt dat. "Natuurbeheer gaat wel vaker samen met landbouw, maar dan is het altijd in relatie tot het verleden: gebieden in stand houden door het nalaten van activiteiten. Nu wordt voor het eerst weer een boerderij buitendijks gebouwd, waar het een opgave is om natuur en landbouw te verenigen. Hartstikke spannend, want het vraagt nogal wat van Annette. Dit gaat verder dan alleen het produceren van melk. Ik hoop dat hier straks weer allerlei planten en kruiden bloeien, dat er vlinders fladderen en vogels broeden."

Door goed te beheren, snijd ik mezelf eigenlijk in de vingers, lacht Harberink. "Hoe meer natuur je creëert, hoe meer kwetsbare planten er opkomen, hoe lastiger het boeren wordt. Maar die keuze hebben we gemaakt. Laat het water maar komen, maar niet zoals op Tiengemeten, dat is zonde. Je kunt niet een gebied vol laten lopen zonder te kijken naar slimme combinaties. Ik boer voor de natuur en ik neem Rijkswaterstaat zorg uit handen, het ene jaar wat meer, het andere jaar wat minder. Ik ben boswachter, omgevingsmanager, gastvrouw, veearts, docent en ook nog boer. Van alles wat en toch overzichtelijk: 's zomers ben ik bezig voor de winter, 's winter voor de zomer."

Jaap Starkenburg noemt het 'een godswonder' dat de natuurderij er staat en draait. "Hier is speciaal ondernemerschap voor nodig, daar zou een gewone boer niet aan beginnen. En het is lastig, want zo vlakbij Deventer heeft iedereen er zicht op. En de vergunningprocedures vergden taaie onderhandelingen.Toch hadden we onverwacht nog snel alle vergunningen rond, omdat iedereen die erbij betrokken was aan tafel zat, de eigenaar, de beheerder, de ingenieurs en de diverse overheden. De boerin praatte mee met de architect, alles klopt. Dat is fijn, want wij willen niet alleen de rentmeester zijn, maar ook een goede huismeester van de uiterwaarden. Annette is ons gezicht."

Natuurderij Keizersrande, gebouwd op een terp in de uiterwaarden van de IJssel, houdt morgen open dag.

Open dag

Natuurderij Keizersrande dankt haar naam aan de kruising tussen het landgoed Rande en de Keizers- en Stobbewaarden. De boerderij op 170 hectare grond combineert economie met ecologie en recreatie. Onder het woonhuis van boerin Harberink en haar gezin is een zaal ingericht die dienst kan doen als ontvangstruimte voor groepen, werkruimte voor culturele activiteiten, vergaderzaal of klaslokaal voor praktijklessen aardrijkskunde en biologie. Op en rond het erf zijn routes uitgezet, die via een app op een mobiele telefoon zijn te volgen. Fietser, wandelaars of bezoekers mogen vrij rondlopen. Morgen is het open dag voor iedereen.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden