Boerderij, winkel en zorgplek

De omzet die boeren halen uit extra activiteiten groeit. Naast akkerbouw en melkvee komen er bijvoorbeeld boerderijwinkels en zorgboeren. Het lijkt een impuls voor de economie op het platteland. ¿Ik vind dat de dagbesteding in de reguliere zorg niet kan tippen aan wat wij bieden.¿

Alex Kuiper (32) staat bij de werkbank in de schuur en laat kroketten in het vet glijden. ¿Tussen de middag eten wij altijd iets lekkers¿, zegt de schapenboer. De frituurpan staat tussen het gereedschap, de schroeven en spijkers. Kuiper wijst naar de boerenwagen achter hem terwijl het vet borrelt. ¿Die kar zijn we aan het opknappen.¿ Het ijzerwerk is voorzien van een nieuwe laag zwarte verf, nu nog nieuw houtwerk aanbrengen.¿

De kar opknappen is een van de klussen die Alex Kuiper aanpakt met dak- en thuislozen. De boer in Ransdorp, ten noorden van Amsterdam, heeft de activiteiten op zijn bedrijf uitgebreid met onder meer de opvang van psychiatrische patiënten, dak- en thuislozen en andere mensen die dagbesteding zoeken. Vier keer per week komen vanuit de stad zes tot acht personen om op de boerderij te helpen.

Kuiper heeft samen met zijn vader 450 schapen op een pas tien jaar geleden gebouwde boerderij. Een deel van de melk gaat naar de fabriek, een ander deel wordt op de boerderij verwerkt tot onder meer yoghurt en kaas. De producten worden aan huis verkocht maar ook geleverd aan winkels en restaurants in Amsterdam. Thuis, vanuit de vriezer, verkoopt de boer ook lamsvlees.

Een groeiend aantal boeren breidt de activiteiten op het erf uit. De boerderijcamping is al tientallen jaren een populair fenomeen in de landbouw. Daarnaast zijn er meer en meer boerderijwinkels, kaasmakerijen, natuurbeheerders en vooral zorgboeren. In de agrarische sector wordt zo extra geld verdiend en, zoals sommige boeren zeggen: het contact tussen de stad en het platteland wordt hersteld. De omzet via deze activiteiten is tussen 2007 en 2009 gestegen van 322 miljoen euro naar 411 miljoen, zo bleek een paar weken geleden uit een studie van de Wageningen Universiteit. Een door de overheid ingestelde werkgroep, de Taskforce Multifunctionele Landbouw, moet boeren helpen om de activiteiten te professionaliseren.

Drie jaar geleden werd Alex Kuiper benaderd door een organisatie uit Amsterdam met de vraag of hij cliënten kon opvangen. ¿Een vriend van mij heeft ook een zorgboerderij. Ik voelde er wel voor, maar de vraag is: hoe past het binnen de rest van de activiteiten? Het blijkt goed uit te pakken.¿

Kuiper heeft de extra activiteiten niet in de eerste plaats voor de inkomsten, maar vooral omdat het hem 'meer arbeidsvreugde' geeft. ¿Met mensen werken is iedere dag weer anders, je weet nooit hoe een dag zal verlopen. Voor de een is een klus geschikt, voor de ander niet. De hele dagindeling is een puzzeltje. Je moet de cliënten niet zien als goedkope arbeidskrachten, hun werk hier is dagbesteding. Als ik hier alleen schapen zie, is mijn wereld erg klein. Daarom is zorg op de boerderij voor ons heel geschikt.¿

Ook bij de familie Groot, vlakbij Lelystad, is het aantal activiteiten gegroeid. Sjaak Groot (52): ¿Ik had onder meer aardappelen en spruiten, later begon ik met droogbloemen. Je moet groeien, heb ik geleerd. Dus kwam er weer iets bij, zaaigoed en een windmolen. Ik had ook twee kinderen, van wie mijn dochter veehouderij studeerde. Daarom hebben wij samen bedacht hoe wij verder kunnen met het bedrijf. Het is deze zorgboerderij geworden.¿ Dochter Astrid (24) vult aan: ¿We begonnen drie jaar geleden met kinderfeestjes. Dat liep als een trein. Daarna kwam er steeds meer werk in de zorg.¿

Aan een lange rechte weg in Flevoland ligt Hoeve Vredeveld van de familie Groot, van oorsprong een akkerbouwbedrijf met 70 hectare aardappelen, uien, winterwortelen, graan, suikerbieten, spruiten en droogbloemen. Naast de opslagloods staat een nieuw houten pand met een kas, een bloemen- en groentetuin en een stal. Jan Groot houdt zich bezig met de akkerbouw, zijn broer Sjaak en diens dochter Astrid hebben de nieuwe activiteiten onder hun hoede genomen: vee, de boerderijwinkel, kinderopvang en zorg.

Er zijn vandaag twaalf ouderen die via de thuiszorg dagopvang krijgen en tien andere cliënten, bijvoorbeeld alzheimerpatiënten, verstandelijk gehandicapten, kinderen met ADHD en psychiatrisch zieken. In de centrale ruimte van het houten gebouw dat naast de aardappelloods is opgetrokken, zit een aantal cliënten wol te vilten. Danny, een verstandelijk gehandicapte jongen loopt rond, en spreekt Astrid aan: ¿Ik ga zo tafel dekken.¿ ¿Ja, prima¿, antwoordt Astrid. Een oudere man vraagt: ¿Gaan wij de kippen voeren?¿

De dak- en thuislozen bij Alex Kuiper in Ransdorp helpen vandaag met het voeren van de schapen. Een andere cliënt mest de stal uit, weer anderen zijn bezig met het egaliseren van het erf. ¿Hier in het veengebied zakt de grond altijd, er moet dus vaak een stuk terrein worden verhoogd¿, zegt de boer.

Voor de begeleiding van de dak- en thuislozen heeft Kuiper een medewerkster aangetrokken. ¿De rest van het bedrijf moet ook doorgaan, want mijn basis is de schapenboerderij. Ik kan de hele dag gras gaan maaien als dat nodig is. Dan gaat de zorg door.¿ De zorginstelling die de dak- en thuislozen bij Kuiper onderbrengt, betaalt een onkostenvergoeding. ¿Ik kan net de kosten betalen. Ik draai er geen verlies op.¿

Met zijn vader ontvangt Alex Kuiper schoolklassen. ¿Daarvoor hebben wij een certificering. Je schrikt soms hoe weinig stadskinderen weten van de boerderij. Wij maken kaas met kinderen, gaan naar de schapen en lopen het land in om uit te vinden welke dieren in de sloot leven. Wij maken de jeugd bewust van de natuur.¿

Voor Astrid Groot is het contact met de stad ook een belangrijke drijfveer: ¿Wij willen laten zien wat de landbouw te bieden heeft. Mensen in de stad zien die rechte kavels en lelijke schuren, maar ze weten vaak niet wat er speelt. Wij brengen boer en burger iets dichter bij elkaar.¿

In de akkerbouw is prima geld te verdienen, maar de familie Groot wil 'met de trend mee'. Uitbreiding met zorg en dieren biedt hen variatie en Astrid en Sjaak Groot vinden dat zorg op de boerderij extra waarde heeft. ¿Er kwam hier een man en die wilde eigenlijk niets. Hij is tegelzetter en zo'n klus had ik nog. Hij kan het doen op zijn manier en in zijn tempo en begon het hier steeds leuker te vinden. Die man is geholpen en zijn vrouw ook, want die kan prima voor een man met alzheimer zorgen, maar niet zeven dagen in de week. Een andere man had thuis niks om handen. Hier steekt hij de graskantjes af. Hij is daarvoor verantwoordelijk en zijn vrouw zegt dat hij nu weer slaapt 's nachts. Even pochen: ik vind dat de dagbesteding in de reguliere zorg niet kan tippen aan wat wij bieden. En ik vermoed dat het goedkoper is.¿

¿Ik hoef niet te weten welke ziekte iemand heeft, want ik kijk naar wat iemand wel kan¿, zegt Sjaak Groot. ¿Iedereen mag hier komen, als je het maar leuk vindt, in de groep past en geld meebrengt.¿ Wie op de boerderij verblijft, betaalt Groot 35 tot 45 euro per dagdeel. Verder zijn er inkomsten uit de verkoop van vlees en eieren en uit de omzet in de winkel met boerenproducten uit de streek. De omzet uit de zorgboerderij is ongeveer 220.000 euro per jaar. De omzet uit de akkerbouw varieert van 150.000 tot 500.000 euro per jaar. De cijfers zijn onvergelijkbaar, legt Groot uit. ¿In de akkerbouw is arbeid ongeveer tien procent van de kosten, in de zorg vijfenzeventig.¿

Het werk in de akkerbouw doet de broer van Sjaak Groot met een zaterdaghulp, in de zorg werken twee werknemers van de thuiszorgorganisatie, Sjaak Groot en zijn vrouw en dochter Astrid plus twee parttime werknemers.

Groot had van de zorg een meer constante inkomstenbron verwacht. In de akkerbouw was hij fikse schommelingen in de prijs van wortelen en spruiten gewend. ¿Ik ontdekte dat het ook in de zorg niet zo vast is¿, zegt Groot. ¿Regelmatig verandert de politiek de afspraken.¿

Heeft Sjaak Groot niet het verkeerde vak gekozen? Is hij in de wieg gelegd voor het werken met mensen in plaats van met planten en dieren? ¿Geen sprake van¿, reageert hij. ¿Ik heb er geen spijt van dat ik boer ben geworden. Boeren is mijn passie. Sommige collega's hier in de polder zeggen: 'Jij bent gestopt met boeren'. Maar ik voel mij boer, ik werk met planten, dieren en mensen. Ik waak ervoor dat de boerderij een boerderij blijft en geen dierentuin wordt.¿

Is multifunctionele landbouw de redding van het boerenbedrijf?

Multifunctionele landbouw kan de trend van daling van het aantal arbeidskrachten in de landbouw een halt toeroepen, meent hoogleraar Han Wiskerke van de Wageningen Universiteit. Uit een onderzoek dat hij een paar weken geleden publiceerde, blijkt dat op een groot aantal onderzochte bedrijven de inzet van het aantal arbeidskrachten stijgt. Is de multifunctionele landbouw de redding van de boer en de economie op het platteland?

Het aantal werkzame personen in de landbouw was volgens het Centraal Bureau voor de Statistiek in 2000 nog 280.000. Vorig jaar was het aantal personen dat een boterham verdient in de sector gezakt naar 212.000. Uit het onderzoek van Wageningen blijkt dat sommige boeren een groot deel van hun inkomen uit extra activiteiten kunnen halen (33 procent van de omzet en 40 procent van het gezinsinkomen) en regelmatig ook extra arbeidskrachten kunnen aantrekken. Tussen een kwart en een derde van de boeren heeft nevenactiviteiten.

¿Multifunctionele landbouw is het stadium van kleinschaligheid en kneuterigheid ruimschoots ontgroeid¿, schrijven de onderzoekers. En tussen verschillende activiteiten is een positieve wisselwerking: natuurbeheer draagt bij aan een aantrekkelijke omgeving voor toerisme, een winkel kan interessant werk bieden voor zorgcliënten. Het zijn niet de kwakkelende boeren die nieuwe activiteiten ontplooien, maar ondernemende types.

Jack Peerlings, eveneens werkzaam in Wageningen en onderzoeker op het terrein van de agrarische economie en plattelandsontwikkeling, is echter sceptisch. ¿Soms is een boerin verpleegster; die zoekt werk en begint een zorgboerderij.¿ Al eeuwen zoeken boeren naar mogelijkheden om 'iets erbij' te doen, maar het blijft in verhouding tot de complete sector beperkt, meent hij. ¿Een omzet van 400 miljoen is best aardig, maar de productiewaarde in 2007 van de extra activiteiten was 1,37 procent van het totaal. In 2009 was het percentage gestegen naar 1,83 procent, waarbij je moet weten dat 2009 in termen van productiewaarde een heel slecht jaar was.¿ De belangrijkste extra inkomsten halen boeren uit een baan die zij hebben naast het werk op de boerderij, zegt Peerlings. Een andere bron is kapitaal: boeren met enig fortuin krijgen rente of dividend via beleggingen.

In termen van werkgelegenheid ziet Peerlings nauwelijks grote voordelen bij de multifunctionele landbouw. ¿Het is geen alternatief. Het is kruimelwerk. Economisch is specialisatie het meest efficiënt: productie tegen lage kosten en met een hoge kwaliteit. In de multifunctionele landbouw zie je het tegenovergestelde: activiteiten dijen uit. Dat is niet rationeel. Ik heb niets tegen multifunctionele landbouw, maar denk wel dat in het oordeel over dit fenomeen veel emotie zit. Het is prachtig dat er ondernemende mensen zijn, de betekenis ervan wordt soms te positief gebracht.¿

Collega Wiskerke meent juist dat de betekenis van de multifunctionele landbouw wordt onderschat. Dat blijkt niet alleen uit het aandeel voor het inkomen dat de extra activiteiten opleveren. De boer heeft ook weer zelf invloed op toegevoegde waarde, bedenkt wat hij vraagt voor producten die aan huis worden verkocht. ¿Men heeft zelf invloed op prijsstelling, het creëren van beleving. Deze invloed is in de klassieke landbouw verloren gegaan.¿

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden