Boer Franz weerstond de nazi’s en wordt nu zalig

Hij had liever ’geketende handen dan een geketende geest’. Morgen wordt de lang verguisde Franz Jügerstütter in Oostenrijk zaligverklaard.

„Ik heb hem weggebracht naar het station, omdat hij niet wilde dat de dorpsagent, met wie hij bevriend was, hem moest komen ophalen. Door het raam van de trein hebben we elkaars handen vastgehouden. Hij wilde niet meer loslaten, ook niet toen de trein begon te rijden. Pas toen ik bijna viel, moest hij wel loslaten.” In de officiële geschiedschrijving van het verzet tegen Hitler neemt de Oostenrijkse veehouder Franz Jügerstütter (1907-1943) een weinig opvallende plaats in. Claus von Stauffenberg, Hans en Sophie Scholl, de Bekennende Kirche: dat zijn de bekende namen en groepen. Maar wie kent nog Paul Schneider, Hermann Stöhr, Werner Sylten – of Franz Jügerstütter?

Wanneer Jügerstütter nog zou hebben geleefd dan was hij in mei 100 geworden en hadden zijn vrouw Franziska en hij vorig jaar hun platina huwelijksfeest gevierd. Maar zij is al 64 jaar weduwe. Na het hierboven door haar beschreven afscheid hebben beide echtelieden elkaar nog één keer gezien, in juli 1943 in Berlijn, kort nadat Jügerstütter door het Reichskriegsgericht ’wegens ondermijning van de militaire moraal’ ter dood was veroordeeld.

Franziska Jügerstütter: „We zaten aan een grote tafel, waar we elkaar alleen met onze vingertoppen konden aanraken. Een aantal officieren was erbij. Ik had zijn lievelingskostje, wentelteefjes met pruimenjam, meegenomen. Dat hebben ze onmiddellijk afgepakt.”

Op 9 augustus 1943 werd Franz Jügerstütter in de gevangenis van Brandenburg/Havel onthoofd.

In zijn Oostenrijkse Heimat stond men lange tijd zeer ambivalent tegenover Jügerstütter. Op het monument in zijn woonplaats Sankt Radegund (Oberösterreich), waar de namen van de oorlogsslachtoffers uit deze gemeente staan gegraveerd, is hij pas na vele jaren en veel discussie toegevoegd. Want Jügerstütter was niet op het slagveld gesneuveld – hij was ’maar’ een dienstweigeraar.

Maar ook de Oostenrijkse rooms-katholieke kerk was verdeeld: kort na de oorlog betwijfelde bisschop Fließer van Linz of ’zij die liever in concentratiekampen stierven dan naar het front gingen, grotere helden zijn’. Tot 1963 werden artikelen of ingezonden brieven over Jügerstütter uit het bisdomblad van Linz geweerd.

De jonge weduwe Jügerstütter en haar drie jonge kinderen werden lange tijd door veel dorpsbewoners met de nek aangekeken. Dat gold trouwens ook van staatswege: Franziska moest lang op haar oorlogsweduwenpensioen wachten, omdat haar man ’weliswaar een slachtoffer van het nationaal-socialisme was, maar niet voor een vrij en democratisch Oostenrijk had gevochten’, zoals het in ambtelijke kringen heette. Pas na een kwarteeuw volgden hernieuwde belangstelling en erkenning voor Jügerstütter.

In de jaren negentig kwam er een postzegel met zijn beeltenis en de weduwe kreeg afgelopen zomer een hoge Oostenrijkse onderscheiding. „Ik heb tegen (bondspresident) Fischer gezegd dat dat lintje wel twintig jaar eerder had kunnen komen, dann würen die Leute zu mir vielleicht freundlicher gewesen”, kon Franziska Jügerstütter (94) niet nalaten op te merken.

Vóór zijn huwelijk met Franziska in 1936 was Franz Jügerstütter een trouw, maar weinig betrokken kerkganger geweest. Dat veranderde daarna: hij was zeer gelukkig met zijn gezin. Zijn weduwe vertelt: „Hij zei eens dat hij zich het huwelijk niet zó mooi had kunnen voorstellen.”

Franz werd koster in de plaatselijke parochiekerk, las veel theologische literatuur en werd ten slotte seculier lid van de Derde Orde van St. Franciscus. Zo kwam hij tot de slotsom dat een katholieke levenshouding niet viel te rijmen met het nationaal-socialisme. Bij het referendum in Oostenrijk over de Anschluss, in april 1938, stemde hij als enige inwoner van Sankt Radegund met ’Nee’.

Daarna verdiepte zijn afkeer van de nazi’s zich nog meer, al probeerden familie, kennissen, priester en prelaten hem op andere gedachten te brengen. Alleen Franziska steunde haar man, ofschoon ook zij bang was voor de gevolgen. Omdat hij zijn gezin niet in gevaar wilde brengen, verwierp Jügerstütter het plan ergens onder te duiken, voor het geval hij een oproep voor militaire dienst zou krijgen.

In februari 1943 moest Franz Jügerstütter toch opkomen en hij meldde zich in de kazerne in Enns met de mededeling dat hij op grond van zijn godsdienstige overtuiging de dienst met het wapen weigerde. Hij werd overgebracht naar Berlijn, waar hij tijdens het daaropvolgende proces herhaalde dat hij niet tegelijkertijd katholiek én nationaal-socialist kon zijn, dat hij God meer moest gehoorzamen dan mensen en dat hij, als zijn vaderland dat van hem vroeg, uitsluitend dienst wilde doen als hospik, omdat hij zijn naaste zo kon helpen. Oberstabsarzt Nitze verklaarde Jügerstütter volkomen toerekeningsvatbaar, waarop de doodstraf werd uitgesproken. Uit zijn afscheidsbrieven aan Franziska rijst het beeld op van iemand die zich volledig bewust was van hetgeen hem te wachten stond, maar die dankbaar was ’voor mijn Heiland te mogen lijden en sterven’. Waarop feitelijk de kern van zijn handelen volgde: „Ik schrijf deze brief met geketende handen, maar dat is altijd nog beter dan een geketende geest.”

Overigens werd het vonnis van het Reichskriegsgericht pas in 1997 nietig verklaard.

In dat jaar werd ook het proces voor Jügerstütters zaligverklaring geopend; al na betrekkelijk korte tijd konden de verzamelde getuigenverklaringen en akten aan het Vaticaan worden voorgelegd. Paus Benedictus XVI bevestigde onlangs Jügerstütters martelaarschap en op morgen, op Oostenrijks nationale feestdag, zal tijdens een plechtige eucharistieviering in de Dom van Linz Franz Jügerstütter in de rij van zaligen worden opgenomen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden