Boekrecensie 'Nachkommen.' en 'Die Reise einer Anarchistin in Griechenland' van Marlene Streeruwitz Kanshebbers van de Buchpreis 2014

ANTOINE VERBIJ

Het is ieder jaar hetzelfde ritueel. Dit jaar precies voor de tiende keer. De club die de Boekenprijs een decennium geleden heeft ingesteld, klopt zich andermaal uitvoerig op de borst. Wij zijn de grootste en belangrijkste literaire prijs van Duitsland, zegt hij, die wordt uitgereikt aan de vooravond van de grootste en belangrijkste boekenbeurs van de wereld, de Frankfurter Buchmesse.

Die club is de Beurzenvereniging van de Duitse Boekhandel, een koepel van uitgevers, distributeurs en boekhandelaren. Schrijvers zijn er niet in vertegenwoordigd. Zij maken de producten waar de clubleden hun geld mee verdienen. En hoe braver ze dat doen, hoe meer kans ze maken op de prijs van 25.000 euro. Voor de club een fooi, voor de schrijvers een vermogen.

Vandaar dat ieder jaar weer een aantal schrijvers, en ook verschillende literatuurcritici (die evenmin zijn vertegenwoordigd) hun onbehagen spuien zodra eerst de longlist en vervolgens de shortlist voor de Duitse Boekenprijs worden bekendgemaakt. Dan helpt het niet dat het bestuur van de Beurzenvereniging ervoor zorgt dat er ook altijd twee schrijvers en twee critici in de jury zitten. Overlopers!

Daniel Kehlmann, ooit met 'Het meten van de wereld' op de shortlist, vond misschien wel de scherpste bewoordingen voor dat onbehagen. 'Vernederend spektakel' luidde de kop boven zijn uitval in de Frankfurter Allgemeine Sonntagszeitung. Hij laakte de voorspelbare keuzes van de jury en de verschrikkingen die de genomineerden, volgepropt met kalmeringspillen, bij de uitreiking moeten doorstaan. "Kunst is veel, maar geen sport."

Ook dit jaar wordt het hele ritueel weer afgewikkeld. De jury heeft opnieuw een veilige keuze gemaakt waarmee ze kritiek uit de weg hoopt te gaan. Drie voorspelbare romans en drie verrassingen op de shortlist (zie kader). En op het eind zal wel weer de roman winnen waarin op een literair hoogwaardige manier de DDR nog eens wordt verwerkt. Zeker dit jaar, nu het precies een kwarteeuw geleden is dat de Muur viel.

Gefeliciteerd, Lutz Seidel, roepen de critici alvast. Ze zien hem als een waardige opvolger van Uwe Tellkamp, die eerder de prijs won met zijn monumentale DDR-roman 'De toren', en van Eugen Ruge, die Tellkamps roman nog eens dunnetjes overdeed met zijn 'In tijden van afnemend licht'. Ook de Nederlandse vertalingen van beide romans kregen ruimschoots aandacht, dus daar kan Seilers 'Kruso' bij winst zeker ook op rekenen.

Je zult maar een Oostenrijkse schrijver zijn en dus nooit in de DDR hebben geleefd. Kansloos ben je. Op die ene uitzondering na, Arno Geiger, die met zijn 'Es geht uns gut' zowaar de eerste editie van de Duitse Boekenprijs won.

Marlene Streeruwitz is ook een Oostenrijkse schrijver. In 2011 prijkte ze met haar 'Die Schmerzmacherin' eerst op de longlist en toen op de shortlist voor de Duitse Boekenprijs. Ze was kansloos tegen het 'Afnemende licht' van Ruge. Dit jaar haalde Streeruwitz opnieuw de longlist, nu met haar roman 'Nachkommen.'. Inderdaad, een titel met een punt aan het eind. Met haar roman zet de schrijfster een punt achter het ritueel van de Duitse Boekenprijs. Frustratie over het mislopen van de prijs in 2011? Allerminst. Daarvoor is 'Nachkommen.' te superieur geschreven en is hij verpakt in een coup die er mag wezen.

Streeruwitz is een typisch Oostenrijkse lastpost. Ze is feministisch op een manier waarvan je dacht dat die decennia terug al was uitgestorven. Maar ze is een grandioze schrijfster met een volstrekt eigen stijl, waarvan zelfs de meeste vrouwenhatende critici (onder hen Marcel Reich-Ranicki) hebben moeten erkennen dat die een eigen plaats verdient in de Duitse literatuur. In het Nederlands vertaald werd tot nu toe alleen haar debuutroman 'Verleidingen' (1998).

In 'Nachkommen.' ('Nakomelingen.') beschrijft Streeruwitz de wederwaardigheden van de jonge schrijfster Nelia Fehn, die het met haar roman 'Die Reise einer Anarchistin in Griechenland' tot de shortlist van de Duitse Boekenprijs heeft gebracht. Het meisje, jong, mooi en groot, krijgt het nodige te verduren wanneer ze in Frankfurt als genomineerde moet opdraven. Daar zijn ze: de zweterige mannen, de hysterische vrouwen en een onverhoeds opduikende, biologische vader.

Maar Nelia móet zich wel aan het ritueel aanpassen. Want in Frankfurt geldt de regel: genomineerden die niet verschijnen, krijgen de prijs niet. Anders dan in Engeland, Amerika en ook Nederland. Ze heeft bovendien een dringende reden om in Frankfurt te zijn. Ze heeft geld nodig om voor haar Griekse vriend een operatie aan zijn benen te betalen. Zijn benen zijn door een politieauto vermorzeld bij een demonstratie in Athene.

Hoe dat precies gebeurde, beschrijft Streeruwitz niet in 'Nachkommen.'. Dat lezen we pas in de zojuist verschenen, nieuwe roman van Streeruwitz, geschreven onder het pseudoniem van haar heldin uit 'Nachkommen.', Nelia Fehn.

In 'Die Reise einer Anarchistin in Griechenland' vertelt de 'auteur' Fehn in de ik-vorm over haar reis van Kreta naar Athene, waar ze zich wil voegen bij haar geliefde, de linkse activist Marios.

Streeruwitz heeft haar heldin Nelia in de beide romans zorgvuldig geconstrueerd langs de lijnen van haar feministische visie op de wereld. Meer nog dan haar eerdere romans vormt deze dubbelslag een aanklacht tegen de bewering van mannen dat ze de erflaters van de beschaving zijn. Nelia wordt voortdurend door de heren die ze ontmoet op de proef gesteld, zowel in Frankfurt bij de Boekenprijs als op haar Griekse odyssee.

Beide romans gaan over de wanhopige pogingen van Nelia om zich aan de mannelijke opdringerigheid te onttrekken. Telkens weer ontvlucht ze de mannen die haar een rol willen toebedelen in hun universum van macht en seks. Ze zwerft liever over straat of hokt in hotels of pensions dan zich te voegen naar de verlangens van haar uitgever en diens vrienden op de Frankfurter Buchmesse of van haar dubieuze reisbegeleiders op de Griekse wateren.

"U staat dus kritisch tegenover het kapitalisme?", zegt de tv-presentatrice tegen Nelia in het verplichte interview met de genomineerden voor de Boekenprijs. "Ik kritiseer niet", antwoordt Nelia, "ik wijs af. Ik verwerp iedere verantwoordelijkheid voor al die erfenissen waarmee men mij heeft belast. Iedere verantwoordelijkheid!" "U bent een feministe", probeert de presentatrice. "Nee, ik ben geen feministe. Daarvoor zou ik nu zestig jaar moeten zijn." Die laatste woorden zijn ironisch bedoeld, want Streeruwitz is zelf boven de zestig.

Het thema van beide romans is het nakomelingenschap. De titel 'Nachkommen.' verwijst daarnaar. Van wie is Nelia Fehn de dochter en erfgenaam? In Frankfurt werpt haar onverhoeds opgedoken vader, een literatuurprofessor, zich op als haar erflater. Net als al die andere mannen die haar pad kruisen en het beste met haar voor hebben.

Nelia erkent alleen haar moeder als erflater, Dora Fehn, de te vroeg gestorven schrijfster om wie ze nog altijd rouwt. Dora Fehn is natuurlijk het alter ego van Nelia's artistieke moeder, Marlene Streeruwitz, die allerminst dood is en zich er net als Nelia met hand en tand tegen verzet de rol te spelen van een willig product van de boekenbranche.

Want zoals Streeruwitz onlangs in een ziedend essay over de Duitse Boekenprijs in dagblad Die Welt schreef: "De Boekenprijs claimt het schrijverschap van de schrijvers. De Boekenprijs produceert zelf de schrijvers. (...) De producenten van de teksten zijn niet in het marketingconcept van de Beurzenvereniging opgenomen. Als markteconomisch concern is de vereniging aangewezen op producten die in eindeloos tijdrovende thuisarbeid in schimmige achterhoven in elkaar worden geknutseld. En altijd wacht daar de ongeduldige marketingstrateeg."

Marlene Streeruwitz, Nachkommen.

S. Fischer Verlag, 432 blz. euro 19,99.

Marlene Streeruwitz als Nelia Fehn: Die Reise einer jungen Anarchistin in Griechenland. S. Fischer Verlag, 188 blz. euro 18,90

undefined

Oostenrijkse kraakt boekencircus

De Frankfurter Buchmesse? De Duitse Buchpreis? Volgens Marlene Streeruwitz zijn het verkalkte bolwerken van macht en geld

Maandag 6 oktober, twee dagen voor het begin van de Frankfurter Buchmesse, maakt de Beurzenvereniging van de Duitse Boekhandel de winnaar van de Duitse Boekenprijs bekend. Critici menen dat van de zes boeken op de shortlist, drie veruit de meeste kans maken.

Om te beginnen de historische roman 'Pfaueninsel' van Thomas Hettche, over de schoonheidsidealen van het Pruisische koningshuis. 'April' van Angelika Klüssendorf gaat over de problematische jeugd van een meisje in de DDR. De meeste kansen worden toegedicht aan 'Kruso' van Lutz Seiler. Hoofdpersoon is een DDR-bohemien die op het eiland Hiddensee met geestverwanten over vrijheid en de zin van het leven filosofeert.

De drie overige genomineerden zijn '3000 Euro' van Thomas Melle, een roman over grillige armoede aan de onderkant van de samenleving, 'Der Allesforscher' van Heinrich Steinfest, over merkwaardige gebeurtenissen in de wereld van de wetenschap, en 'Panischer Frühling' van Gertrud Leutenegger, over de liefde tussen een dakloze en een wandelaarster in Londen.

Verbaasd waren de critici over het ontbreken op de shortlist van 'Vor dem Fest', de roman van Saša Staniši¿ die eerder dit jaar met veel bijval de Prijs van de Leipziger Buchmesse won. Minder verbaasd waren ze over het ontbreken van 'Nachkommen.' van Marlene Streeruwitz, die net als de roman van Staniši¿ wel op de longlist stond.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden