Boekrecensie 'Margje' van Jan Siebelink

De verleiding moet voor Jan Siebelink groot zijn geweest om het éclatante succes van zijn roman 'Knielen op een bed violen' uit 2005 (AKO Literatuurprijs, meer dan een half miljoen exemplaren verkocht) uit te melken en voortaan romans te schrijven in dezelfde trant en met een gelijkwaardig onderwerp: de religieuze wortels van een soort oer-Nederland. Maar hij wist die te weerstaan, schreef in de tussentijd wat andersoortige boeken en leek vooral te genieten van zijn bestseller. Maar het bloed gaat waar het niet gaan kan. 'Knielen op een bed violen' was in feite ook al een uitvloeisel van een eerdere roman, 'De overkant van de rivier' uit 1990, en zijn zojuist verschenen 'Margje' is nu weer het vervolg op 'Knielen op een bed violen'. Vervolg maar eigenlijk vooral pendant. Want lag in dat eerdere boek het accent op de ondoordringbare, angstige gelovige Hans Sievez die wordt meegesleept door een stel ultra-orthodoxe sektariërs, in 'Margje' schildert Siebelink vooral een portret van diens vrouw, het literaire alter ego van Siebelinks eigen moeder, die haar man trouw bleef ondanks diens zonderlinge en heimelijke obsessie met de strengste vormen van het calvinisme waaronder het hele gezin leed.

'Margje' betekent in veel opzichten een weerzien met 'Knielen op een bed violen' want het gaat over hetzelfde gezin met de zelfde verhoudingen, twee broers die strijden om de gunst van hun moeder en worstelen met de pathologische religiositeit van hun vader. Ook hier spelen de predikers (nu trouwens in tegenstelling tot het vorige boek bij hun echte naam 'paauweanen' genoemd) hun weerzinwekkende rol, maar het licht valt dit keer vol op moeder Margje, een vrouw zoals er in vorige generaties talloze van moeten hebben rondgelopen: intelligent en talentvol maar zonder grote ambities en zich geheel schikkend in haar rol van moeder en huisvrouw. In zekere zin gaat dit boek over onze moeders en oma's, de ongeëmancipeerde stille krachten van die vroegere maatschappij.

Siebelink heeft het verhaal slim opgezet. Zoon Ruben vindt in het huis van een oudoom een oude foto van een jonge Margje met die oom op nota bene het tennistoernooi van Roland Garros. De foto suggereert dat die twee wat met elkaar hadden, maar vooral ook dat er misschien ooit een andere, wereldser toekomst op Margje lag te wachten. Toch koos Margje voor haar klasgenootje Hans Sievez en daarmee voor het traditionele, veilige bestaan in een kleine gemeenschap, waarin ze zich rustig lijkt te schikken. Heel treffend schetst Siebelink in een paar vegen het bij tijd en wijle oplaaien van opstandige gevoelens bij de ongeëmancipeerde vrouw: de boosheid als haar vader bij de erfenis het kindsdeel niet wil uitkeren, de latere ontevredenheid over zoon Ruben die volgens haar het oude tuindersbedrijf van haar man verwaarloost.

Juist omdat Siebelink het er niet te dik oplegt werken Margje's frustratie en Rubens vergeefse pogingen om echt tot zijn moeder door te dringen en haar gunstig te stemmen sterk, zoals in deze scène als de aftakelende Margje haar zoon het jak uitveegt: "Opnieuw hield hij zichzelf voor: dit is mijn moeder niet. Die strakheid van haar mond, het speeksel in haar mondhoeken. Moeder happend naar adem. En ze hoorde hier niet, in dit armzalige vertrek. Het plafond kronkelde. Hij hield zichzelf voor: dit is niet mijn moeder. Toch waren die boze woorden uit haar mond gekomen. De afvalstoffen veranderden haar persoonlijkheid. Die zo andere vrouw, die doodzieke moeder, koos niet voor hem."

Tegenover het gevecht van de vader met zijn religieuze demonen staat zo het veel stillere gevecht van de moeder met haar onontkoombare lot, getrouwd te zijn met een man die zijn diepste gevoelens niet met haar deelt, hem toch trouw te blijven en op te gaan in het gezinsleven.

'Margje' is het liefdevolle maar op sommige momenten toch ook schrijnende portret van een zoon die zijn moeder ziet en haar pogingen alles bij elkaar te houden, onder verwaarlozing van haar eigen dromen. Een monument voor een verdwenen soort moeder en echtgenote, niet al te pompeus en nadrukkelijk uitgevoerd (een gevaar dat Siebelink in andere romans nog weleens bedreigt), maar haast schetsmatig en daardoor des te subtieler en overtuigender.

Jan Siebelink: Margje De Bezige Bij; 288 blz. euro 19,90

Literair aftakken

De pendant, of op zijn Amerikaans, de spin-off is vooral iets van de televisie. Blijkt een bijfiguur het goed te doen bij het tv-publiek dan krijgt die al gauw een eigen serie. Onlangs had je nog de serie 'Better call Saul', die verder ging met de sjacherende advocaat Saul uit 'Breaking Bad', daarvoor had je 'Frasier' rond de pedante psychiater uit 'Cheers'. Beroemd mislukt is 'Joey', spin-off van 'Friends'.

In de literatuur is het een veel marginaler verschijnsel, al zijn er zeker in de Engelse literatuur de nodige geslaagde spin-offs verschenen, meestal geschreven door nieuwe schrijvers. Het beroemdst is 'Wide Sargasso Sea' van Jean Rhys, de roman over de waanzinnige eerste echtgenote van Mr. Rochester uit 'Jane Eyre'. 'The Hours' van Michael Cunningham zou je een aftakking van Virginia Woolfs 'Mrs Dalloway' kunnen noemen. Die boeken zijn geschreven lang na de dood van de oorspronkelijke auteur. Hadden de schrijvers geweten dat iemand met hun schepping aan de haal ging dan hadden ze er misschien wel een stokje voor gestoken. Toen in 2009 ene John David California een roman wijdde aan de 76-jarige Holden Caulfield werd hij door de inmiddels 90-jarige J.D. Salinger voor de rechter gedaagd. "Alleen ik mag mijn personages opnieuw tot leven wekken", aldus Salinger. Het boek werd verboden in de VS.

In Nederland heeft men zich niet zo vaak op bekende literaire (bij)figuren gestort. Ook de schrijvers zelf niet. Zo hield Voskuil in zijn romancyclus 'Het Bureau' zeven delen lang het perspectief bij Maarten en

Nicolien, hij dacht niet aan een nieuw deel rond Meneer Beerta.

Dat Siebelink nu met 'Margje' voortborduurt op 'Knielen op een bed violen' wekt geen verbazing. Die bestseller was ook al een soort spin-off, namelijk van 'De overkant van de rivier' uit 1990. En wie wil er niet meer horen over Margje, moeder en echtgenote, die in het eerdere boek deemoedig op de achtergrond bleef? (JR)

Jan Siebelink verheft moeder Margje uit 'Knielen' tot hoofdpersoon Een moeder van vroeger

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden