Boekrecensie 'Lieveheersvogel' van James McBride

Een oer-Amerikaan noemde Henry David Thoreau hem, een eenzame kruisvaarder tegen het onrecht, een man die sneuvelde voor zijn ideaal van een land waar rassendiscriminatie niet meer zou bestaan en waar iedereen zijn eigen leven zou kunnen leiden. En inderdaad: John Brown, zoals die oer-Amerikaan uit het midden van de negentiende eeuw heet, wás een imposante figuur, iemand die in de Amerikaanse populaire cultuur van boek en film tekens weer de kop opsteekt.

Ook in James McBride's roman 'Lieveheersvogel', vorig jaar bekroond met de National Book Award, loopt hij onophoudelijk door het beeld. In dit boek wordt ingezoomd op de laatste jaren uit het leven van deze abolitionist, toen hij zich in Kansas mengde in de strijd tussen voor- en tegenstanders van de slavernij en een paar jaar later zowat de meest ambitieuze militaire verovering uit de geschiedenis van de Verenigde Staten op zijn naam schreef. Geholpen door een twintigtal medestanders nam hij toen de grootste wapenopslagplaats van het Amerikaanse leger in met als doel de zwarten te bewapenen zodat ze voor hun vrijheid zouden kunnen strijden. In de kracht van politieke tractaten geloofde hij toen immers allang niet meer.

'Lieveheersvogel' wordt verteld vanuit het perspectief van Henry, een twaalfjarige slaaf die in het eerste hoofdstuk door Brown bevrijd wordt, een hoofdstuk dat meteen de toon zet voor de rest van het boek. Vol spitse wendingen en originele beschrijvingen vertelt Henry in een zuiders taaltje vol 'zeien', 'wouwen' en 'zouwen' hoe Brown zijn haar laat knippen door zijn vader en lastig wordt gevallen door Dutch, hun eigenaar. Zweer op de Bijbel dat je de slavernij voorstaat, eist Dutch van Brown, wat de man natuurlijk weigert. In een mum van tijd verandert de kapperszaak in een door knallen en kruitdampen beheerste schiettent waarin blaffers en klapgeweren de hoofdrol spelen. "Niemand raakte niemand niet", had Henry bijna gezegd, tot zijn vader vol in de borst wordt geraakt en de jongen wees wordt.

Omdat Brown denkt dat de jongen een meisje is, geeft hij Henry een jurk en een mutsje en haalt uit zijn zak een veertien maanden oud uitje dat volgens hem een waardevolle amulet is, maar dat de jongen, niet op de hoogte van amuletten, verschrikkelijk vies vindt smaken. Vertederd door zoveel naïviteit geeft Brown Henry daarop het koosnaampje Sjalot en steekt in zijn haar de veer van de lieveheersvogel die hem, aldus de Ouwe, inzicht zal brengen. En daarop zijn de twee klaar om Afro-Amerika te bevrijden.

John Brown is in de VS nog steeds een controversiële figuur. Malcolm X heeft eens gezegd dat hij in zijn Organization of Afro-American Unity geen blanken toeliet, maar voor Brown misschien wel een uitzondering had gemaakt. Volgens de een is hij de eerste vrijheidsstrijder van het land en volgens anderen de eerste terrorist, en dat merk je ook in 'Lieveheersvogel'. Enerzijds wordt Brown geportretteerd als een ietwat sullige idealist die vooral heel veel bidt, een running gag in de roman. Iedere keer dat hij met zijn troepen ten strijde wil trekken dankt hij eerst de Heer, wat urenlang duurt en waarbij hij soms in een trance raakt waaruit hij zelfs met heel wat kabaal niet meer te bevrijden is. Anderzijds is hij ook een meedogenloze fanaticus, Amerika's eigenste IS-aanvoerder bijna, wanneer hij oreert: "Ik streef ernaar de zonde van Amerika met bloed uit te wissen."

McBride komt trouwens wel vaker gedurfd uit de hoek. Zo laat hij Brown samen met Sjalot op bezoek gaan bij Frederick Douglass, de man die in de VS met zijn abolitionistische standpunten en zijn ongezouten kritiek op de discriminatie van de vrouw zowat een halfgodenstatus heeft. Maar Douglass is bij McBride bepaald geen voorbeeld voor ons allen. Hij drijft Henrietta (zoals Henry inmiddels heet) in een hoek en wordt handtastelijk. Als was hij een Amerikaanse Sheherazade kan de jongen alleen aan zijn avances ontsnappen door heel lang praten - en een fles goede whiskey natuurlijk. Het is een kwinkslag die veel schrijvers kwalijk genomen zou worden, maar McBride komt ermee weg. En dat heeft hij vooral aan zijn stijl te danken. Henry lijkt soms wel een hofnar die al schertsend de waarheid zegt en bij voorbaat iedere verbolgenheid ondergraaft.

'Lieveheersvogel' is grappig op een klassiek-Amerikaanse wijze. In Henry hoor je ongewild Huckleberry Finn terug en ook qua thematiek, ras en identiteit, doet McBride's boek denken aan het werk van Mark Twain. Want hoe grappig 'Lieveheersvogel' soms ook mag zijn, bijvoorbeeld wanneer Henry in een bordeel belandt nadat hij heeft lopen pochen dat hij per uur wel tien mannen een beurt kan geven, waarmee hij het knippen van hun haren bedoelde maar de toehoorders iets anders, de humor is nooit gratuit. Steeds zit er een bezorgdheid om de reële mens achter. Zo laat McBride Henry bedenken dat alle onenigheid tussen de zuidelijken en de noordelijken volledig voorbij gaat aan de wensen van de zwarten. Uiteindelijk draait het om grond en geld, zegt hij. Dat veel zwarten niet staan te popelen om bevrijd te worden en daarna een geweer in de handen geduwd te krijgen, is nog maar een van zijn klachten. En een congres over de slavernij waarop alleen blanken aanwezig zijn beschrijft hij als een grote, lange lynchpartij. Iedereen moest zijn zegje doen over de neger, behalve de neger zelf.

Wat dit boek kortom zo goed maakt, is niet de humor of de onweerstaanbare stem van Henry, maar de humaniteit die het uitstraalt. Wanneer de jongen na twee jaar opgetrokken te hebben met John Brown in de wapenopslagplaats van Harpers Ferry omsingeld is door meer dan duizend gewapende soldaten, lijkt ontsnappen hem beter dan sneuvelen. Wil je dan niet sterven als een man, vraagt een van Browns weinige overgebleven strijders, waarop de jongen antwoordt: "Ik ben nu veertien. Hoe kan ik sterven als een man zolang ik nog niet geleefd heb als een man? Ik heb nog geen enkele keer met een meisje de weg van de natuur bewandeld. Ik heb nog geen meisje gekust." Voorwaar een heel menselijk antwoord op een onmenselijke vraag.

James McBride: Lieveheersvogel

(The Good Lord Bird). Vertaald door Reintje Ghoos en Jan Pieter van der Sterre. Xander Uitgevers; 415 blz. euro 19,95.

Roman over slavenbevrijder John Brown

'Lieveheersvogel' drijft de spot met Amerikaanse helden -

maar door zijn stijl en warmte komt James McBride ermee weg

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden