Boekrecensie 'De kinderwet' van Ian McEwan Specialisten van vlees en bloed

Zo'n tien jaar geleden sloeg Ian McEwan (1948) als schrijver een nieuwe weg in: voor elke nieuwe roman verdiepte hij zich in een andere professie. In 'Saturday' was dat bijvoorbeeld de hersenchirurgie, in zijn net vertaalde dertiende roman 'De kinderwet' is het de rechtspraak. Opnieuw leidt dat tot een intrigerende verkenning van professionele deskundigheid en menselijk vernuft.

De hoofdrol is dit keer weggelegd voor een 59-jarige rechter, Fiona Maye, die weliswaar in de derde persoon wordt beschreven, maar zo dicht op de huid dat het aanvoelt als een ik-figuur. Haar reputatie als vakvrouw dankt Fiona aan haar vermogen in schier onoplosbare familiegeschillen steeds het redelijke midden te zoeken. We krijgen daarvan een paar indrukwekkende staaltjes te lezen.

In het zeer gecondenseerde openingshoofdstuk zet McEwan Fiona's leven meteen op scherp. Haar echtgenoot Jack, een zestigjarige academicus, geeft te kennen dat hij genoeg heeft van hun huwelijk, dat langzamerhand het broer-en-zusstadium heeft bereikt. Voor het te laat is wil hij nog één grote hartstochtelijke verhouding beleven - hij heeft zijn oog al laten vallen op een jonge studente.

Diezelfde avond wordt Fiona door haar griffier ingelicht over een juridische zaak waarin grote haast geboden is. Om het leven te redden van een minderjarige leukemiepatiënt eist een ziekenhuis gerechtelijke toestemming voor een dringend noodzakelijke bloedtransfusie. De jongen en zijn ouders weigeren die om redenen van hun geloof: ze zijn Jehova's getuigen.

Hoewel Jack al snel op zijn dwalende schreden terugkeert, heeft zijn verlangen een gif gezaaid dat de hele roman sluimerend op de achtergrond zijn werk doet. Het dagelijks leven van de echtelieden ondergaat een pijnlijke verkilling, Fiona voelt zich vernederd en kwetsbaarder dan ooit. Des te vastberadener stort ze zich op de casus van de kankerpatiënt Adam Henry, die zich met zijn ruim zeventien jaar op de rand van de volwassenheid bevindt.

Uitvoerig beschrijft McEwan de zitting waarin alle partijen (de medische deskundigen en de ouders van Adam) hun beweegredenen mogen uiteenzetten. Onder de pen van een minder begaafde schrijver zou zo'n hoofdstuk al gauw verzanden in een dor technisch vertoog, maar hier voel je McEwans fascinatie voor zijn onderwerp. Onder de scherpzinnige regie van rechter Fiona ontspint zich een eloquente uitwisseling van argumenten die alle mogelijke facetten van het geschil belicht.

Hoewel McEwan als privépersoon niet bepaald bekendstaat als een groot fan van de religieuze inspiratie (hij is een man van de ratio en wetenschap), is hij als schrijver wel zo wijs om Adam en zijn ouders met onverholen empathie te beschrijven en ruimte te geven aan hun godsdienstige overtuigingen. Zij worden allesbehalve als kwezelachtige aanhangers van een sekte gepresenteerd.

Des te indrukwekkender wordt dan het ultieme oordeel dat Fiona in deze zaak zal vellen. Daarbij laat ze zich ten diepste leiden door een akte in de Grondwet die voorschrijft dat het welzijn van het kind altijd voorop moet staan. Maar wat is dat welzijn?

Voor het zover is, brengt Fiona een bezoek aan Adam in het ziekenhuis. Die confrontatie behoort tot de hoogtepunten van het boek en is cruciaal is voor het verdere verloop ervan. De rechter raakt onder de indruk van Adams intelligentie en zijn 'frisse en ontvlambare onschuld'.

Je voelt hoe hier ook de mens Fiona wordt geraakt: als kinderloze vrouw ervaart ze moederlijke gevoelens voor de jongen. Haar passie voor poëzie en muziek maken haar gevoelig voor zijn vioolspel en de gedichten die hij haar voordraagt. Samen vertolken ze een door Benjamin Britten op muziek gezet gedicht van Yeats. Het is niet het enige moment dat rechter Fiona even uit haar rol valt.

Met de casus van Adam Henry brengt Ian McEwan een ode aan de zorgvuldige rechtsgang. Tegelijkertijd roert hij en passant voorbeelden aan van gerechtelijke dwalingen, klassejustitie en bureaucratie die de waarheid niet dienen.

Voor de moralist McEwan fungeert het familierecht tevens als een prisma voor een verloederende maatschappij waarin rücksichtlos eigenbelang (hebzucht en genotzucht) steeds vaker tot bespottelijke eisen leidt. Zoals altijd schemert ook hier zijn commentaar op de tijdgeest door de roman.

In al z'n zorgvuldigheid zal het oordeel van rechter Fiona in het verdere verloop van de roman niet onfeilbaar blijken. Zoals wel vaker bij McEwan neemt het verhaal nog een dramatische wending die Fiona én de lezer in verwarring achterlaat over de uiteindelijke wijsheid van haar besluit in deze zaak.

'De kinderwet' is zo'n roman waarin de schrijver tegen zichzelf in durft te denken. Dat levert de vruchtbare ambiguïteit op die de kracht is van grote literatuur.

Ian McEwan: De kinderwet (The Children Act)

Vertaald door Rien Verhoef.

De Harmonie; 208 blz. euro 22,50

Het beste voor het kind

Sinds een kleine tien jaar staat het romanwerk van Ian McEwan in het teken van zijn diepe fascinatie voor allerlei specialisaties waarvan de finesses het grote publiek onbekend zijn: de wetenschap, de geheime dienst, het recht. Aan zijn romaneske verbeelding van die werelden gaat steevast een diepgaande research van het betreffende vakgebied vooraf. In 'Saturday' (2005, 'Zaterdag') beschreef hij een dramatische dag uit het leven van hersenchirurg Henry Perowne. In 'Solar' (2010) volgt hij de natuurkundige Michael Beard op een ambitieuze expeditie in het kader van de klimaatverandering. 'Sweet Tooth' (2012, 'Suikertand') belicht de machinaties van de roemruchte Britse spionagedienst M15. Net als 'The Children Act' getuigen deze romans veelal van McEwans bewondering voor het vakmanschap en de toewijding van zijn personages, eigenschappen die ook zijn eigen schrijverschap kleuren. Maar met al hun buitengewone deskundigheid op hun vakgebied blijven ze natuurlijk ook gewoon mensen van vlees en bloed, met alle worstelingen in hun persoonlijke levens. Juist dat spanningsveld geeft deze romans naast alle onvoorspelbare en meeslepende verwikkelingen een dieper inzicht in menselijke vermogens én onvermogens. Voor de humanist McEwan is het menselijk tekort steeds weer het ultieme struikelblok.

Ian McEwans hartstocht voor vakmanschap leidt tot een meeslepende ode aan de rechter

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden