Boeken / Koningin Dogmatica viel van de apenrots

Het Gereformeerd Theologisch Tijdschrift houdt er mee op, vier jaar na het honderdjarig bestaan dat nog gevierd werd met een driedubbel dik jubileumnummer. Sans rancune stelde het toen al vast dat de tijd van de gereformeerde theologie definitief voorbij was, maar over stoppen werd toen niet gerept.

In het laatste nummer gaat het niet over de redenen om dat toch te doen. Ook niet over het verleden. Dat kwam 2000 al uitbundig aan de orde. Het gaat over de toekomst. Over veelbelovende ontwikkelingen in de theologie, belicht door redacteuren en oud-redacteuren.

Alle bijdragen laten het zien: niet alleen de gereformeerde theologie, de traditionele theologische wetenschap zelf is fundamenteel veranderd. Traditionele theologie, dat is theologie met dogmatiek op de top van de apenrots. De ethiek daar vlak onder. Met daar weer onder (al dachten de betreffende wetenschappers daar zelf anders over) de bijbelwetenschappen als waterdragers van de systematische bezinning. Dan weer iets lager de kerkgeschiedenis en tenslotte helemaal onderaan, het stadium van hulpwetenschap nauwelijks ontstegen, de praktische theologie.

Wat gebeurde? De dogmatiek, eens de koningin, rolde van de top en bevindt zich sindsdien in onduidelijke positie. Het aanzien van de bijbelwetenschappen steeg sterk De theologische ethiek gaf zelf haar plaats en pretentie op en zocht toenadering tot niet-theologische disciplines. De 'praktische theologie' ontwikkelde zich met hulp van psychologie en sociologie tot een zelfstandige discipline en de kerkgeschiedenis beschouwt zichzelf al lang niet meer als kerkgeschiedenis, maar als godsdienst- of nog liever als cultuurgeschiedenis.

Al die verschuivingen komen aan de orde met als rode draad de doorbreking van het isolement van de theologische wetenschap. Laat ik proberen met een beeld duidelijk te maken wat dat inhoudt. Denk eens aan een compleet ingericht toneel. Het is helder verlicht en dat komt door een grote lamp bovenin. Dat toneel is de geschiedenis van de mensheid, het menselijk bestaan, de hele geschapen werkelijkheid in één. De lamp is God. Volgens de gereformeerde theologie scheen Gods licht zo helder, dat je alles op het toneel met grote precisie kon beschrijven inclusief hoe je je daar had te gedragen. Bovendien pretendeerde deze theologie dat ze tegen het licht in kon kijken zodat ze ook nog kon beschrijven hoe de lamp er van binnen uit zag. Die lamp is uit. Ergens ver weg, diep in de coulissen schijnt nog wat licht. Je hebt er nooit helder zicht op en het licht verandert ook steeds al naar gelang de positie van waaruit je vanuit de zaal naar het toneel kijkt. Vaak kun je niet eens uitmaken of de lamp wel los staat van de coulissen. Is ze er geen onderdeel van? Je kijkt vreemd aan tegen de vroegere pretentie de lamp zelf te kunnen beschrijven. Je bent al lang blij als er iets van haar licht oplicht in een beschrijving van toneel en coulissen. Tegelijk besef je dat zo'n beschrijving maar één beschrijving is. Vanuit een bepaalde positie in de zaal. Naast vele andere en niemand kan zeggen wat de beste is.

,,In het gewone leven'', zegt ethicus Frits de Lange, ,,bestaat er geen abstracte, transcendente waarheid zonder ambivalenties, maar alleen de aanvaardbare aannemelijkheid van de volgende stap in de wirwar van de dagelijkse praktijk''. Oecumenisch theoloog Martien Brinkman vertelt hoe al in 1976, toen hij aan de VU begon, erkend werd dat de vroegere eenheid niet meer bewaard kon worden. De vraag was toen hoeveel pluriformiteit die eenheid verdragen kon. Tegenwoordig is zijn motto 'verscheiden maar één'. De christenheid, zegt hij, bestaat bij de gratie van de verscheidenheid. Oud-testamenticus Ed Noort ziet in de Schrift een bonte mengeling van ketters en orthodoxen, zieners en zangers. Ze hertaalden en zagen er niet tegenop vroegere meningen, verhalen en wetten op hun kop te zetten. Ze waren niet bang enkel maar partij te zijn in een strijd om de waarheid. Ze vertrouwden dat in hun hertaling het gezicht van God zou oplichten. Bijbelse theologie, aldus Noort, is die stemmen met elkaar, naast elkaar, tegen elkaar te beluisteren.

De Lange, Brinkman, Noort schetsen wat zij beschouwen als veel belovende ontwikkelingen in hun vakgebied. Ook kerkhistoricus Gert van Klinken doet dat. Zijn kerkhistoricus moet de mensen uit zijn onderzoek niet uitsluitend beschouwen als exponent van een bepaalde theologische visie, maar ook als onderdeel van hun maatschappij. Groningse landarbeiders die meegingen met de Afscheiding van 1834 zongen niet alleen 't Hijgend hert der jacht ontkomen, maar tijdens de aardappeloogst ook Juffrouwenmondjes kussen plat, wie niet meer lust is zat.

Een mens die op moreel gebied stap voor stap zijn weg zoekt. Een christenheid die leeft dankzij verscheidenheid. Een bijbel met stem en tegenstem, die strijden om de waarheid. Oog voor het feit dat kerkmensen behalve dat ze 's zondags naar de kerk gaan ook nog zes dagen in de week leven. Al deze inzichten hebben twee dingen gemeen. Punt een: ze kunnen niks met de traditionele gereformeerde theologie van waarheid en eenheid. Punt twee: ze klinken niet alleen veelbelovend voor de vakwetenschappers, maar ook voor de post-moderne gelovige, die met zijn overgeërfde traditie niet meer uit de voeten kan, haar eigenlijk niet wil loslaten omdat ze hem dierbaar is, maar ook niet precies weet hoe het verder moet.

In het GTT kan hij lezen hoe de theologie zich verbindt met andere wetenschappen, haar eigen voorwerp van onderzoek herformuleert, op pad gaat in een zoektocht. Waarbij de huidige post-moderniteit niet wordt gezien als een bedreiging, maar als een kans. Veelbelovend. Maar helaas, het is het laatste nummer, maar er is een doorstart. Het nieuwe (kwartaal)blad heet Theologisch Debat. Verder niet te moeilijk doen over de formule zou ik zeggen. Beschouw dat laatste GTT nummer maar als een program. Daar moet een markt voor zijn.

Wessel Stoker en Henk C. van der Sar (red), Heroriëntatie in de theologie, 102 blz. €10.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden