Boeken eruit, tablets erin

Tablets en laptops zijn bezig met een opmars in het voortgezet onderwijs. Op steeds meer scholen heeft elke leerling zijn eigen 'device'. Leidt dat echt tot beter onderwijs? En maakt het de leraar en het klaslokaal overbodig?

Fiona, doe je schooltas even open.' Leraar Engels Roy Keuter wijst niet naar haar rugzak, maar naar het scherm van haar iPad. De 'schooltas' is de 'app' die leerlingen op het Hondsrug College in Emmen gebruiken en waarin al hun schoolwerk zit.

In de vmbo-kader-klas van Fiona (12) zitten 27 leerlingen die allemaal voor zichzelf aan het werk zijn, op hun eigen iPad. De één doet schrijfvaardigheidsoefeningen, terwijl een ander werkwoorden leert en de derde kloktijden oefent. Sommige kinderen hebben 'oortjes' in hun iPad geplugd zodat ze naar een muziekje kunnen luisteren. Rianne en Thalika (12) luisteren samen naar rapper 'Kraantje Pappie', terwijl ze over hun schermen vegen.

Keuter loopt rond om vragen van leerlingen te beantwoorden. Af en toe roept hij er een tot de orde, omdat ergens op een scherm YouTube of Instagram voorbijschiet. Naomi (12) is woordjes aan het leren: 'journal, 'question', 'journalist'. Na tien begrippen volgt meteen het resultaat: allemaal goed. "Probeer nu eens om zelf het antwoord te bedenken en in te tikken", zegt Keuter na een paar multiple choice-oefeningen tegen haar.

Steeds meer scholen voor voortgezet onderwijs schakelen over op laptop- of tablet-onderwijs. Volgens Kennisnet werken leerlingen op bijna één op de drie scholen (31 procent) voor voortgezet onderwijs met een eigen tablet of laptop. Op sommige plekken is de hele school al overgestapt, andere scholen voeren de apparaten eerst bij bepaalde vakken in of kiezen ervoor om te beginnen in de onderbouw, en per jaar uit te breiden.

Het werken met laptops of iPads in de klas kan veel voordelen hebben, zegt Kees van Domselaar. Hij is plaatsvervangend rector van het Christelijk Lyceum Zeist en voorzitter van de iScholengroep, een netwerk van 52 scholen voor voortgezet onderwijs die werken met Macbooks of iPads. Leraren kunnen aan die apparaten een hoop 'corvee' uitbesteden: nakijkwerk, administratieve handelingen.

Toetscircus

Maar hij is ook kritisch. Scholen moeten technologie niet louter inzetten om leerlingen zo efficiënt, snel en veel mogelijk te laten leren, zegt hij. "Monitoren, meten, toetsen, verbeteren, opbrengstgericht werken: de school is op dit ogenblik een toetscircus. Als we niet oppassen gaat het onderwijs op de bio-industrie lijken."

Van Domselaar maakt de vergelijking met melkveehouders, die tegenwoordig als 'melkmanager' de opbrengsten van hun koeien meten en optimaliseren. "Daar moeten we niet naartoe." Volgens hem moeten scholen de tijdswinst die ze boeken met technologische hulpmiddelen gebruiken voor meer muziek, sport en literatuur. "Kennis is tegenwoordig overal. De taak van de school is het aanblazen van het vuurtje dat in elke leerling brandt, hun creativiteit stimuleren, ze begeleiden en bijstaan als ze zorg nodig hebben."

Het Hondsrug College startte vier jaar geleden met iPads in de brugklas. Klas 1, 2 en 3 werken nu volledig digitaal. In het begin fungeerde de tablet vooral als boek achter glas, met pdf-documenten van lesmethoden erop. Inmiddels gebruiken docenten bij steeds meer vakken zelfontworpen lesmateriaal, of digitale methodes die door docenten van andere scholen zijn ontworpen.

Die iPad, dat is geen hip imagodingetje, benadrukt directeur Kees Versteeg. Met tablets kun je school aantrekkelijker maken voor leerlingen en het onderwijs 'efficiënter, effectiever en eigentijdser'. "De gemiddelde docent vindt het moeilijk om op snelheid en niveau te differentiëren in de klas", zegt Versteeg. Met behulp van technologie kun je elke leerling 'op maat' bedienen bij wat, hoe en hoe snel hij leert.

De school gebruikt daarvoor een 'slim' systeem, Learntoo, dat is ontwikkeld in samenwerking met de school en inmiddels door twintig scholen wordt gebruikt. Van iedere leerling wordt een profiel gemaakt, waaraan het systeem vervolgens oefeningen voor de verschillende vakken koppelt. Zie het als de webshop van bol.com, zegt Versteeg. "Daar doen ze aan 'profiling and recommendation': je bestelt een boek en het bedrijf suggereert meteen allerlei verwante boeken die je misschien ook wel wilt hebben. Zo werkt dit ook."

Het systeem registreert welke opdrachten leerlingen maken, hoelang ze daarover doen, en wat de resultaten zijn. Dat is niet alleen fijn voor de leerling, die meteen weet waar hij aan toe is, ook de leraar wordt ontzien, zegt Versteeg. Het nakijkwerk is al gedaan, en met een paar vegen tovert hij een overzicht van de prestaties van een klas of een individuele leerling op zijn scherm. "Allemaal realtime", glundert Versteeg. "We hebben dus geen toetsen meer nodig, want het systeem weet op leerdoelniveau wat een leerling al wel en niet kan."

Een goede docent weet zonder iPad natuurlijk ook wel welke leerlingen een voorsprong hebben en welke achterlopen, relativeert docent Engels Roy Keuter. "Maar ik heb nu veel meer inzicht in hun leergedrag. Je kunt in de statistieken zien of die goede cijfers een gevolg zijn van veel oefening, mazzel of keihard werken."

De tablets maken het bovendien makkelijker om op niveauverschillen in te spelen, zegt hij. In zijn vmbo-klas zitten jongens die veel gamen en daardoor een flinke voorsprong hebben bij Engels. "Vroeger zaten die tijdens de uitleg uit het raam te staren, nu kunnen ze oefenen op hun eigen niveau en straks misschien wel havo-examen doen in mijn vak."

Vinden ze zijn vak nu ook leuker? Je moet niet overdrijven, vindt Keuter. "Veel leerlingen vinden die oefeningetjes nog steeds niet leuk, maar doordat ze meer resultaat zien, hebben ze de motivatie om nog een opdracht te doen." Wel meent hij dat leerlingen meer en sneller leren door de directe feedback van het systeem.

De docent regisseert

Nu iedereen kan leren op zijn eigen niveau, vraagt Versteeg zich wel eens af of het traditionele klaslokaal moet blijven. Op het Alfrink College in Zoetermeer, waar een deel van de leerlingen sinds twee jaar op Apple-laptops werkt, zijn ze zeker nog niet zo ver.

"Wij stappen niet af van klassikaal, frontaal onderwijs", zegt afdelingsleider Eric Brunings beslist. "Wij zijn een ouderwetse school in een modern jasje." Dat betekent dat op het Alfrink de docent de baas is in de les. "Hij of zij regisseert het onderwijs. En een klaslokaal hoort daarbij."

Leerlingen op het Alfrink hebben naast hun laptop ook nog gewoon boeken en schriften in hun tas zitten. Hoe de laptops worden gebruikt, verschilt per les en docent. Bij Duits maken docenten vrijwel alle lesstof zelf én digitaal.

Bij andere vakken zoals wiskunde gebruiken ze een digitale lesmethode met werkschrift. En wanneer in de les 'mens&natuur' een woordspin (mindmap, schema) over bruggen moet worden gemaakt, is de ene helft van de leerlingen met de laptop bezig, terwijl de andere met pennen en kleurpotloden aan de slag gaat. "Het gaat om wat je zelf het fijnst vindt. Het is belangrijker dat je de opdracht doet, dan dat je het digitaal doet", zegt conrector Wim Deerenberg.

Waarom dan toch die laptops? Het is een manier om aan te sluiten bij de belevingswereld van de leerlingen, het maakt het leren leuker, en je kunt het onderwijs er meer mee tot leven brengen, weet Brunings uit eigen ervaring. "Vroeger stak ik mijn hand in mijn jasje als ik over Napoleon vertelde. Nu kan ik leerlingen veel meer laten zien. Ik kan ze met filmpjes meenemen in de wereld van toen en op interactieve kaarten kunnen ze zien tot waar zijn imperium zich uitstrekte."

Hoewel tablets en laptops veel mogelijkheden bieden, maken ze het lesgeven voor docenten ook ingewikkelder, erkent Brunings. Want overschakelen betekent niet alleen bijscholing, maar ook een andere manier van je les opbouwen en omgaan met de mogelijkheden - en dus verleidingen - die zo'n apparaat leerlingen biedt. Facebook, Twitter, Snapchat, YouTube, Instagram, Minecraft, hou zo'n puber dan maar eens bij de les. Anderzijds blijft de leraar de baas in de klas, hij bepaalt wat er gebeurt. Brunings: "Een truukje is om achterin de klas te gaan staan, dan kun je op alle schermen meekijken. En we vergeten het soms, maar die laptopklep kan natuurlijk ook gewoon even dicht."

iPad op slot

Ook Versteeg van het Hondsrug College kwam veel docenten tegen die bang zijn de controle over de les te verliezen. Daarvoor bedacht de ict-afdeling van het Hondsrug College een oplossing. Leraren kunnen de iPads nu met een druk op de knop 'op slot' zetten, zodat de leerlingen tijdelijk niet op internet kunnen of op Facebook of een andere app, maar alleen naar hun oefenscherm.

Docent Keuter is daar overigens geen fan van. "Als je er als docent wat verstand van hebt, dan raak je niet zo snel in paniek." Alle leerlingen altijd bij de les houden, is sowieso een illusie, zegt Deerenberg van het Alfrink College: "In onze tijd speelden we kamertjeverhuur of zeeslag tijdens de les, nu zitten ze soms op Facebook."

Een iPad aanschaffen via school kost gauw 400 euro, een Apple-laptop 850 tot 1050 euro. Wie betaalt dat? In vrijwel alle gevallen zijn het de ouders, zegt Kees van Domselaar van de iScholengroep. Die doen daar helemaal niet moeilijk over, ook als ze minder te besteden hebben, weet hij uit ervaring. "Je kunt bij ons ook vier jaar lang 15 euro per maand betalen. Waar kun je voor die prijs een Apple-laptop aanschaffen? De school regelt bovendien de verzekering. Dit is voor ouders buitengewoon aantrekkelijk. En kunnen ze het echt niet betalen, dan is er een regeling."

En wie betaalt dat?

Op het Hondsrug College betalen ouders jaarlijks 75 euro, gedurende vier jaar. Daarna is de iPad hun bezit.

Op het Alfrink College zijn ouders duurder uit. De laptop die via school moet worden aangeschaft kost 1050 euro. Huren is ook een optie: drie jaar lang maandelijks 34 euro. Afdelingsleider Eric Brunings: "Het blijkt dat ouders dat vrij gemakkelijk doen. Veel ouders geven hun kind bij de overgang naar de brugklas een laptop, zoals je vroeger een nieuwe fiets kreeg."

Een laptop aanschaffen hoeft niet als ouders het niet kunnen of willen betalen: het Alfrink heeft dit jaar naast twaalf laptopklassen nog één 'analoge' brugklas.

Waarom scholen de apparaten niet financieren? Van Domselaar: "Als je als school al die tablets of laptops moet gaan aanschaffen, beheren en uitlenen aan leerlingen, dan weet je zeker dat het niks wordt. Leerlingen zijn gewoon minder zuinig als iets niet van henzelf is."

Scholen mogen ouders ouders niet verplichten om een tablet of laptop aan te schaffen, zei staatssecretaris Sander Dekker van onderwijs onlangs in consumentenprogramma 'Kassa'. Wanneer ouders de bijdrage niet kunnen of willen betalen, moet de school voor een 'volwaardig alternatief' zorgen. Zoals leen-tablets, of een ouderwets boekenpakket.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden