Boeken die wel moeten

Het lezen van de boekenlijst is een vast onderdeel van de middelbareschooltijd. Hoeveel invloed heeft die lijst op iemands verdere leesleven?

Een leesleven begint of eindigt met de boekenlijst op school. Op het moment zijn scholieren óf aan het wegdromen bij die mooie roman die hun leesleven misschien wel beslissend op gang helpt. Of ze zijn aan het worstelen met pagina's vol rotletters, die hun leesleven misschien wel voorgoed om zeep helpt.

Snijd het onderwerp 'boekenlijst' aan op een verjaardag en het gezelschap valt uiteen in twee kampen: voor en tegen. "Veel middelbare scholieren houden niet van lezen", merkt Victor Elfring, docent Nederlands aan het Dendron College te Horst. "Dat was in de jaren tachtig van de vorige eeuw zo, dat is nu nog steeds het geval. Er zijn dus altijd leerlingen die op zoek zijn naar korte, gemakkelijke boeken."

'Oeroeg' van Hella Haasse, 'Het bittere kruid' van Marga Minco, 'De Grot' van Tim Krabbé; ze worden niet per se gelezen omdat ze zo goed zijn. Maar zo dun. Al betwijfelt Elfring of dat bij laatstgenoemde auteur ook het geval is: "Ik denk dat Krabbé populair is vanwege de spanning en de ingenieuze opbouw."

Naast de liefhebbers van de literaire slanke lijn, zullen we maar zeggen, is er een aanzienlijke groep die het liefst helemáál geen boeken leest. Zij zien liever strips op de lijst en zijn vooral geïnteresseerd in boekverslágen. Die waren voor het internettijdperk een schaars goed op school. Gelukkig voor de niet-lezers waren er altijd wel handelaars in duplicaten, die voor drie schuimblokken, twee colaflesjes en een paar dropsleutels een boekverslag leverden. Nu levert Scholieren.com ze gratis.

Boekenwurmen
Tot slot is er dan nog de groep enthousiaste lezers. Zij zijn de scholieren die ook zonder verplichte boekenlijst wel aan het lezen slaan. De geboren boekenwurmen, zogezegd. Maar lezen zij nog altijd een soort canon van de Nederlandse literatuur, of zit er beweging in die lijsten?

Toine van Gaal is bestuurslid van de sectie Nederlands bij Levende Talen, een platform met als hoofddoel het bevorderen van taalonderwijs. Van Gaal is nu zeven jaar docent Nederlands aan het Dendron College. "In die periode heb ik Kluun zowel zien opkomen als weer zien verdwijnen. Ook Saskia Noort verscheen een jaar of wat geleden veel op de boekenlijsten, maar wordt nu, vaak door sturing van de docenten Nederlands, nog zelden gekozen. Zo zijn er nog tig voorbeelden te noemen. Maria Mosterd verscheen en verdween, de semi-biografische probleemboeken kwamen opzetten, de boekenweekgeschenken en Tim Krabbé kom ik vaak tegen. Dat blijft."

De opkomst van de lichte kost op de boekenlijsten is niet onomstreden. Waar de ene docent zegt: beter lichte literatuur dan helemaal geen boek, zegt de ander: maak het de leerlingen niet te makkelijk. Thrillerschrijfster Simone van der Vlugt zit in het eerste kamp: "Ik heb zelf kinderen die niet automatisch van lezen houden, maar doordat er een paar thrillers op hun lijst stonden, lezen ze nu en dan toch een boek. Dat is mooi meegenomen." De bestsellerauteur ziet dat leerlingen afhaken met lezen omdat ze op te jonge leeftijd te moeilijke boeken voor de kiezen krijgen. Van der Vlugt: "In de bovenbouw krijgen ze verplichte zware literaire kost te verduren die ze niet begrijpen. Dan raak je scholieren die niet uit zichzelf lezen kwijt. Voor hen is gemaksliteratuur beter. Lezen is belangrijk voor je taalontwikkeling en je algemene ontwikkeling, lezen is goed voor je. Dat kan net zo goed met een thriller."

Schrijver Stephan Enter ergert zich aan de toegeeflijkheid van docenten: "Dat hele concept in het onderwijs om de leerling tegemoet te komen, om leerlingen zelf te laten bepalen waar ze zich op richten, dat staat in mijn ogen diametraal tegenover de oprechte wens een leerling een zet vooruit de wereld in te geven. Daag ze uit, belast ze, geef ze de weerstand die ze zoeken - ook al beweren ze van niet. Men moet scholieren niet onderschatten - natuurlijk klagen veel leerlingen als ze een leeslijst moeten doorploegen, dat hoort er nu eenmaal bij. Maar dat wil niet zeggen dat ze die leeslijst niet aankunnen."

Enter, die veel lof kreeg voor zijn roman 'Grip', had zelf nooit moeite met lange leeslijsten in meerdere talen: "Die hadden het effect dat je kennis maakte met allerlei verschillende schrijvers en verschillende soorten boeken. En dat niet alleen: ik kan geen betere manier bedenken om een persoonlijkheid te doen groeien dan door het lezen van zo veel mogelijk literatuur - en dan heb ik het niet over de rommel van bijvoorbeeld Herman Koch of Tim Krabbé, maar over boeken die echt je leven kunnen verdiepen, over echte literatuur. Er zou misschien nóg een lijst bij moeten komen - een lijst met wereldliteratuur."

Klassiekers
Jann Ruyters, recensent literatuur bij deze krant, is al even enthousiast over lezen voor de lijst. Maar niet meteen, omdat ze eerst de talen onder de knie moest krijgen: "Vanaf de vierde klas werd het leuk omdat ik toen modernere literatuur kon gaan lezen. Veel van de boeken die ik voor mijn lijst las zijn favorieten gebleven. Als je net begint met het echte lezen in je puberteit ben je zo ontvankelijk, is alles nog zo nieuw voor je, ik ging van eyeopener naar eyeopener."

Ruyters leerde haar klassiekers kennen via de boekenlijst. "Voor Engels las ik onder andere 'Pride and prejudice' en 'Heart of Darkness' van Joseph Conrad, dat ik geweldig vond, die duistere zweterige reis het oerwoud in. Ik ontdekte Vestdijk dankzij de boekenlijst voor Nederlands. Ik was fan van Maarten 't Hart en verliefd op Biesheuvel - tot ik zijn verhaal 'Verliefdheid' las over een meisje dat verliefd is op de schrijver."

De discussie over welke boeken op die lijst mogen is van alle tijden. Ruyters: "Ik zat op een vrij traditionele katholieke school en ik herinner me dat er discussie was of Jan Wolkers wel op je lijst mocht. Ik weet niet meer zeker of dat vanwege de literaire kwaliteit was of dat het toch om de seks ging. Agatha Christie kwam er bij ons niet op. Ik kan me er nu dus zeer over verbazen dat middelbare scholieren gewoon Saskia Noort mogen lezen voor hun lijst en dat daar niet eens discussie over is."

Grensverleggend
Enter zat op een streng reformatorische school waar hij les kreeg van vaak gepromoveerde docenten: "Goddank, dat degelijke onderwijs op die school, daar heb ik tot op de dag van vandaag profijt van." Hij zou graag zien dat leraren actiever boeken bespreken: "Laat zien waarom bepaalde boeken zo goed zijn en de tand des tijds hebben doorstaan. Ik weet niet of er nog leraren te vinden zijn die dat kunnen én er tijd voor hebben."

Ruyters: "Ik denk dat de lijst dient voor literatuur die aan het denken zet, die vernieuwend en grensverleggend is, in stijl en inhoud. Boeken waar je toe moet worden aangezet als kind, maar die dan toch een nieuwe wereld voor je kunnen openen, en je iets bijbrengen in taal, in wijze van formuleren en spreken."

Tristan Newman (17), havo-leerling
"Ik moet vijf à zes boeken per jaar lezen. Het moet altijd Nederlandse literatuur zijn. Ik kies op gevoel en als ik onzeker ben vraag ik de docent of ik het boek mag lezen. Een thema is verplicht of in ieder geval een bepaald soort opdracht. Bij het literair werkstuk moet je drie boeken lezen en daarbij moet je zelf een thema verzinnen. Je moet wel vragen of dit thema goed is. Ik vind lezen helemaal niet erg want ik lees mijn hele jeugd al behoorlijk veel boeken, alhoewel dat de laatste jaren iets verminderd is. Ik hou meer van vertaalde boeken dan van Nederlandse literatuur, al merk ik dat daar ook een aantal goede boeken zij zitten. Ik vind het wel goed dat je boeken moet lezen voor Nederlands, de hoeveelheid is ook goed."

Sarah Hewitt (16), vwo-leerling
"Dit jaar moet ik vijf boekverslagen voor Nederlands schrijven, vorig jaar vier en een boekpresentatie. Daarnaast ben ik nu bezig aan mijn literair werkstuk, waarvoor je drie boeken moet lezen met hetzelfde thema, dat je zelf mag bedenken. De gewone boekverslagen hebben geen algemeen thema, maar wel een onderwerp als 'persoonlijk', waarbij je tijdens het lezen van het boek moet letten op de persoonlijkheid van het hoofdpersonage.

Ik kies de boeken die ik lees zelf uit, meestal zijn het dus wel boeken die mij liggen en is het lezen wel leuk. Wat ik wel merk is dat ik door de boekenlijst geen tijd meer heb om boeken te lezen, die ik echt graag wil lezen. Er staan nog tal van boeken in mijn kast, waar ik door de verplichte boeken niet aan toe kom.

Dat het lezen en schrijven van boekverslagen mij ligt is iets persoonlijks en ik denk dat dat niet voor iedereen geldt. Voor mij hoeft de boekenlijst niet per se. Maar als het dan toch moet, zou het denk ik veel schelen als je een andere taal dan Nederlands zou mogen lezen. Er zijn vast nog heel veel prachtige Nederlandse boeken, daar niet van, maar ik vind het juist interessant om boeken uit andere culturen te lezen. En eigenlijk wil ik ook wel heel gaag 'Lord of the Rings' een keer lezen. Eindelijk."

Jinke van de Berg (15), vmbo-t-leerling
"We kregen van school een lijst met vijftien boeken waarvan we er drie moesten uitkiezen om te lezen. Het zijn boeken voor volwassenen met diverse onderwerpen.

Je krijgt van de lerares opdrachten voor je boekverslag en dus beslist zij het thema van het boekverslag. Ik hou erg van lezen, maar zelf kies ik normaal gesproken geen boeken uit die voor volwassenen zijn omdat die wat lastiger zijn weg te lezen. Dat de boekenlijst verplicht is vind ik zelf niet zo fijn omdat ik anders ook wel een lastig boek zou kiezen. Alleen niet uit de lijst. Voor sommige kinderen is het wel goed omdat die anders een boek zouden kiezen dat voor kleine kinderen bedoeld is zodat ze lekker snel klaar zijn."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden