Boek zoekt lezer

Vanavond begint de Boekenweek. Al vanaf de 17de eeuw probeert men de Nederlander aan het lezen te krijgen. Op een expositie is te zien hoe.

’Als je aan ’Boer Zoekt Vrouw’ denkt, is de titel van deze tentoonstelling misschien een beetje suf. Maar bij het bedenken hebben we niet aan het tv-programma gedacht.” Judith Belinfante, hoofdconservator Bijzondere Collecties van de Universiteitsbibliotheek van Amsterdam, geeft een rondleiding door de nieuwe tentoonstelling ’Boek Zoekt Lezer’. „De titel was eerst ’Geef Een Boek’, naar een oud affiche. Maar dat was te veel een CPNB-tekst. We wilden juist het boekenvak en de boekpromotie in hun geheel onder de aandacht brengen. Vandaar ’Boek Zoekt Lezer’.”

Een van de drie zalen in het museum Bijzondere Collecties in Amsterdam is volledig aan de Stichting Collectieve Propaganda van het Nederlandse Boek (CPNB) gewijd. Het CPNB organiseert jaarlijks de Boekenweek. Alle Boekenweekgeschenken liggen in een vitrine op een rij. Er hangt ook een grote blauwe poster aan de wand. Het Boekenweekthema van 2008 ’Van Oude Menschen*’ is voor internationale allure in het Engels vertaald: (P)ages of You. Reclamegoeroe Paul Mertz hekelde bij de expositieopening vorige week de simpele blauwe poster met Engelse tekst. „Ik snap niet waarom mensen in het Engels moeten worden aangesproken bij de promotie van het Nederlandse boek. Ook erger ik me aan de gemakszucht van de moderne reclame. Foto, tekst en klaar”, aldus Mertz.

Belinfante kan zich wel vinden in die mening. „Het is wel opmerkelijk dat je Engelse zinnen op promotieposters zet. Je wilt Nederlandstalige boeken aan Nederlandse lezers verkopen. Maar het is hip om boeken in het Engels te promoten. Boekpromotie wordt steeds mondialer. Met Engels kan iedereen uit de voeten. Veel reclamebureaus hebben dan ook Engelssprekende medewerkers in dienst. Een Engelse slogan is dan veel sneller bedacht. Dat boekpromotie internationaler wordt is erg goed, daar heb ik geen bezwaar tegen. Maar het Nederlands is een kleine en bijzondere taal en moet zich daarom goed positioneren.”

Belinfante geeft toe dat zij ondanks haar voorkeur voor Nederlandstalige boekpromotie zelf ook wel eens het Engels boven het Nederlands verkiest. De slogan voor Amsterdam Wereldboekenstad werd daarom ’Open Book, Open Mind’.

De tentoonstelling ’Boek Zoekt Lezer’ laat een overzicht zien van reclame uit de boekenwereld vanaf de 17de eeuw. Belinfante: „De collectie van de Koninklijke Vereniging van het Boekenvak is met deze tentoonstelling vijftig jaar in bruikleen bij de Universiteitsbibliotheek van Amsterdam. Het gaat om een enorme verzameling uit de hele breedte van het boekenvak: boekdrukkunst, boekenhandel, typografie en boekpromotie. In totaal 1,5 miljoen objecten. Daarmee is het de grootste collectie boekhistorische kunst in Nederland en misschien zelfs wel Europa.”

„Behalve oude boeken zijn ook affiches vanaf 1848 te zien. Die werden gebruikt voor de promotie van een boek en daarna weggegooid.” Volgens Belinfante heeft de Universiteitsbibliotheek van Amsterdam er voor gezorgd dat deze affiches zijn gered. „De Universiteitsbibliotheek heeft het altijd belangrijk gevonden om niet alleen kostbare en waardevolle affiches, maar ook gebruiksdrukwerk te conserveren. Vijftig van deze affiches zijn hier te zien. Verder hebben wij vierhonderd affiches in onze computerdatabase gezet. In totaal hebben we er 3.500 bewaard.”

De database is op de tentoonstelling via een touchscreen-computer te raadplegen, maar zal ook tot na de expositie op internet te vinden zijn.

Er lopen twee denkbeeldige assen door de expositieruimte. De eerste volgt de technologische ontwikkelingen in de boekdrukkunst. Belinfante: „Het begon met de handmatige druk van boeken, waardoor er maar een aantal boeken per dag konden worden geproduceerd. Met de mechanisatie van de boekdrukkunst en een stijgend aanbod groeide ook de vraag naar boeken. Nu zijn we op het punt dat als er op één dag 900.000 exemplaren van de nieuwste Harry Potter worden aangevraagd, het productietechnisch ook mogelijk is die te leveren. Vroeger had men gezegd: ’Jammer dan’.”

De tocht langs een houten drukpers en stenen lithografieplaat leidt uiteindelijk naar de modernste manier om teksten te produceren: de iLiad. Dit elektronische boek laat de toekomst van het lezen zien. In één e-reader passen vier stapels boeken van een halve meter hoog.

De tweede as loopt van de kleinschalige en individuele boekverkoop tot de massapromotie van het boek. Belinfante vertelt dat uitgeverijen het boekomslag vaak blanco lieten en de klant uiteindelijk de buitenkant mocht voorzien van illustraties en tekst. Vanaf de 19de eeuw gaan door de veranderingen in het productieproces uitgeverijen zelf aan de slag met omslagillustraties en lay-out. Belinfante: „Wij hebben de Salamanderreeks kort geleden van Querido gekregen. Daarbij is goed te zien hoe illustraties en tekst op het omslag met de tijd een steeds belangrijkere rol spelen.”

Verderop is te zien hoe het schrijversportret op de kaft komt te staan om meer boeken te verkopen. Een reeks vrij bescheiden schrijversportretten eindigt met de cover van Heleen van Royens tijdschrift ’Heleen’. Een mannenhand grijpt vanuit het onzichtbare een van Heleens borsten vast. „Ik vind het té lelijk, maar de jongens wilden het graag”, aldus Belinfante. Met de jongens doelt ze op Matthieu Lommen en Nico Kool, die de tentoonstelling uit een archief van ’elf kilometer papier’ hebben samengesteld.

Een recente aanwinst is een aantal bedrukte tassen van The American Book Center. „Het is grappig: als je dit niet bewaart, is het over een tijd gewoon verdwenen”, zegt Belinfante. Plastic tasjes, normaal niet de meest kostbare kunstwerken, zijn essentieel voor het tijdbeeld van de hedendaagse boekpromotie. „Het is opmerkelijk dat boekhandels de tasjes écht als belangrijke reclame zien. Iedereen loopt ermee over straat.”

Ze vertelt dat voor ’Amsterdam Wereldboekenstad’, zoals de stad zich van april 2008 tot april 2009 mag noemen, de organisatie tasjes met het logo aan boekhandels wilde geven. Maar geen van de Amsterdamse boekhandels wilde tasjes met ’Amsterdam Wereldboekenstad’, omdat het de promotie van hun eigen winkel in gevaar zou brengen.

Belinfante moet goed nadenken over haar persoonlijke hoogtepunt van de tentoonstelling. „De collectie bevat zoveel unieke werken. Het ensemble is ook mooi, dat je zo’n geheel in een ruimte bij elkaar kan krijgen. De boekenhandelscatalogus uit 1560 is mijn persoonlijke favoriet.” Voor zover bekend is dit een van ’s werelds oudste fondscatalogi. „Het is bijna niet voor te stellen dat men die dingen toen al rondstuurde.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden