Boeiende verzameling overpeinzingen van de tijd

Rudiger Safranski, Tijd. Hoe tijd en mens elkaar beïnvloeden Vertaling Mark Wildschut, Uitgeverij Atlas Contact, 224 p. ****

De auteur

Rudiger Safranski (1945) is een Duitse (cultuur)filosoof en historicus. Hij staat onder meer bekend als de biograaf van Heidegger en schreef ook over Nietzsche, Schopenhauer, Goethe, het kwaad en de Romantiek. Safranski presenteerde tussen 2002 en 2012 samen met Peter Sloterdijk 'Das Philosophische Quartett', een filosofisch tv-programma, en mengt zich zeer regelmatig in het Duitse publieke debat.

Over het boek

Wat is de tijd? Als je de tijd moet definiëren, kom je op iets als de opeenvolging en de duur van gebeurtenissen. Zonder gebeurtenissen, zegt Safranski, is er namelijk helemaal geen tijd. Maar interessanter dan de definitie vindt Safranski het onderzoek naar wat de tijd 'met ons doet en wat wij ermee doen'.

En zo'n onderzoek leidt bijvoorbeeld tot het inzicht dat punctualiteit en gelijktijdigheid - verschijnselen die we nu niet meer dan normaal vinden - tamelijk recentelijk hun intrede deden in de menselijke praktijk. Toen ieder dorp nog een eigen tijd had, bestonden beide simpelweg niet. De gesocialiseerde tijd, die tegelijk ook de gemeten tijd is van klokken (die gelijklopen), treinschema's en werktijden is een relatief jong verschijnsel.

Zo ook een zekere tijdsdiscipline, die veelal haaks staat op de eigen tijd van het lichaam en de cyclische tijd van natuurprocessen. De permanente gelijktijdigheid die de moderne techniek ons biedt, is nog jonger.

Safranski beklaagt zich over de versnelling van de tijd, door versnelling van de techniek, mobiliteit en communicatie, die zorgen voor een opwaardering van het heden en een toename van ervaren tijdsdruk. Dat laatste valt uiteraard te verklaren uit het besef van de eigen eindigheid, maar is ook te herleiden tot wat Safranski de eschatologische tijd noemt; de tijd die ons in christelijker tijden nog restte tot de dag des oordeels: naderend onheil, of - optimistischer - naderend zielenheil, bracht toch ook de nodige stress avant-la-lettre met zich mee. En hoewel we in een tijdsversnelling zijn geraakt (en daarmee de tijd zelfs nauwelijks gewaar worden!) kunnen we toch op zeldzame momenten van verveling heel letterlijk de tijd zelf ervaren. Ironisch genoeg lukt dat dus het best wanneer hij ogenschijnlijk stokt en niet wil verstrijken.

Mooie passage

Dit boek is rijk aan prachtige observaties en gevatte, onverwachte omschrijvingen van verschijnselen die je meende te kennen, maar na zo'n omschrijving toch met andere ogen beziet.

Over zelfvertrouwen, bijvoorbeeld, schrijft Safranski: 'Wat men gewoonlijk zelfvertrouwen noemt, is een uiterst ingewikkeld proces. Het zelfvertrouwen vertrouwt niet eenvoudig op een al bestaand zelf, maar op een zelf dat pas door het vertrouwen wakker wordt geroepen, sterker nog: pas door het vertrouwen in het leven wordt geroepen. Met dit krediet toegerust kan het gebeuren dat dit wakker geroepen zelf achteraf kredietwaardig blijkt te zijn en voor een verrassing zorgt, waarop men eerder wel kon hopen maar niet kon rekenen.'

Prachtig, zo bezien is zelfvertrouwen een moedige vorm van op de pof leven; een voorschot nemen op jezelf in de hoop dat je toekomstige zelf je terugbetaalt.

Reden om dit boek wel te lezen

'Tijd' is een boeiende verzameling overpeinzingen van de tijd, geschreven met veel aandacht voor zowel filosofie als literatuur. Je zult er altijd iets in vinden dat je de moeite waard vindt.

Reden om dit boek niet te lezen

Die is er niet echt, hoewel er natuurlijk best wat aan te merken valt op dit boek: Safranski besteedt veel aandacht aan de verveling. De positieve waardering daarvan lijkt haast een soort filosofisch modeverschijnsel en begint een beetje ... te vervelen. Sommige onder-beredeneerde typeringen van de moderne mens doen bovendien wat knorrig aan: 'We leven alsof het volstrekt vanzelf spreekt met de hand op de replay-toets en langzamerhand sluipt het gevoel binnen alsof het onherroepelijk verstrijkende leven ook voor de rest eenvoudig herhaald kan worden.' 'Nou nou, Rudiger', denk je dan, 'wil je mij daar even buiten laten'. Er is welbeschouwd maar één reden om dit boek niet te lezen: Je hebt geen tijd.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden