Boeiend taalfilosofisch gepriegel

Filip Buekens: De transparantie van waarheid. Acco, Leuven. 275 blz euro 38

***

De schrijver

Filip Buekens is geen filosoof wiens boeken de tafels in de boekhandel halen, zoals de boeken van Joep Dohmen en Joke Hermsen dat wel doen. Hij is als taalfilosoof verbonden aan Tilburg University en de KU Leuven en schreef eerder minutieuze analyses van het werk van de psychoanalytici Jacques Lacan en Sigmund Freud. Van hun werk bleef geen spaan heel. Ook in zijn nieuwste boek, 'De transparantie van waarheid' (2014), gaat Buekens geduldig te werk, maar is hij tegelijk niet bang stelling te nemen tegen zijn opponenten.

Zijn ambitie

Een analyse geven van het allergrootste thema uit de filosofie: waarheid. Alleen is er veel over het onderwerp geschreven dat eerst uit de weg geruimd moet worden. 'Als ik de centrale boodschap van dit boek zou samenvatten in enkele woorden', aldus Buekens, 'luidt het antwoord als volgt: 'het (waarheid, SV) is geen mysterieuze eigenschap. Het woord drukt iets uit wat we allemaal begrijpen en kunnen toepassen. Het zijn de spectaculaire en synoptische visies op waarheid en de positieve kleur die ons op verkeerde filosofische spoor zetten.'

Het resultaat

Een boek dat demystifieert. Zo schrijft Buekens: 'Dat het ware identiek is met het goede en het schone, klinkt goed, maar wat betekent dat concreet?' Tegenover dit soort welluidende definities verdedigt Buekens de positie van het waarheidsminimalisme. Het komt erop neer dat waarheid geen geheimzinnige eigenschap is die je kunt toekennen aan een bewering. De uitspraak 'sneeuw is wit' is waar dan en alleen dan als sneeuw wit is - spannender wordt het niet. Deze aanpak mag minimalistisch zijn, dat houdt niet in dat hij leidt tot de opvatting van postmoderne denkers, die waarheid zien als een sociale constructie, voor zover ze haar überhaupt laten bestaan. Zo iemand was de Franse socioloog en wetenschapsfilosoof Bruno Latour. Hij beweerde dat het aidsvirus pas gecreëerd werd doordat het ontdekt werd. 'Dat is ofwel onzin, ofwel provocerende taal om aandacht te krijgen. Dat aids door een virus veroorzaakt wordt, is waar of onwaar onafhankelijk van onze epistemische verhouding tot die uitspraak.'

Mooiste zin

'Wie in raadsels spreekt, hunkert naar én krijgt onvermijdelijk aandacht.' Poëtisch taalgebruik dat lekker klinkt, maar waarvan niet duidelijk is wat het nu eigenlijk precies inhoudt? Het is aan Buekens niet besteed. Dat was al zo in zijn eerdere boeken - vooral psychoanalyticus Lacan was een meester in taalmystiek - en ook in zijn nieuwste boek waarschuwt hij voor beweringen die het onderwerp alleen maar mystificeren, waar ze het juist zouden moeten verduidelijken.

Reden om het boek niet te lezen

Buekens houdt niet van raadsels, maar dat houdt niet in dat hij zelf een toegankelijk boek heeft geschreven dat lekker weg leest. Hij hanteert nogal wat technische begrippen en onderscheidingen. Wat dat betreft is 'De transparantie van waarheid' echt het product van een taalfilosoof. Een groots visioen voor de samenleving tref je bij Buekens niet aan. Wat hij doet - 'R is waar ¿ corr (R, f(R), H)' - vinden velen waarschijnlijk gepriegel op de vierkante centimeter. Je moet er van houden.

Reden om het wel te lezen

Vanwege de interessante praktijkvoorbeelden, veelal behandeld in terzijdes. De meeste bladzijden worden besteed - logisch, gezien de titel - aan een kritische analyse van verschillende waarheidsconcepten door de eeuwen heen. Onvermijdelijk zorgt dat voor grote brokken theorie. Het meest komt die tot leven als Buekens die theorie koppelt aan de praktijk. Zo leren we dat eigenlijk alleen filosofen zich richten op de waarheid en dat het juist hierdoor mis gaat. Normaal gesproken houden we ons er namelijk niet op deze abstracte manier mee bezig. Er is doorgaans sprake van 'specifieke nieuwsgierigheid', aldus Buekens. 'Je wilt niet zomaar de waarheid weten. Je wilt weten wanneer de trein vertrekt, of er leven is op Mars, hoe het komt dat de raket is ontploft.'

Trouw tipt filosofie

1. Oorsprong & vrijheid *****

2. Profanaties *****

3. Event. Filosofie van de gebeurtenis ****

4. Mijn ego en ik *****

5. De transparantie van waarheid. ***

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden