Bodemschatten uit de bouwputten van de Noord-Zuidlijn

Jufferbok van ijzer en essenhout (1500-1625), uit de scheepsbouw. Beeld © Monumenten en Archeologie, gemeente Amsterdam, Harold Strak & Willem van Zoetendaal

Het afval dat ze door de eeuwen heen in de Amstel hebben gegooid, vertelt een hoop over de Amsterdammers en hun rijkdom. Bij de aanleg van de Noord-Zuidlijn hebben archeologen zo'n 700.000 objecten uit de modder onder Damrak en Rokin gehaald.

Je hebt archeologen en je hebt morgensterren: twee beroepsgroepen die opleven als zij in stinkend afval scharrelen. Dat hun werk aanstekelijk kan werken, blijkt uit 'Spul'. In dat boek rangschikt fotograaf Harold Strak de vondsten, die bij de bouw van de Noord-Zuidlijn in Amsterdam zijn opgedoken. Tegelijkertijd is er in Huis Marseille, ook in de hoofdstad, een expositie van de foto's.

Miniatuur van een huzaar te paard (1750-1800), tin uit Neurenberg of Fürth Beeld © Monumenten en Archeologie, gemeente Amsterdam, Harold Strak & Willem van Zoetendaal

Bijna zevenhonderdduizend vondsten kwamen er omhoog uit de metrobouwputten op het Damrak en het Rokin. De metrotunnel is in het historische stadshart zo veel mogelijk onder straten en grachten aangelegd om zo min mogelijk schade aan gebouwen te veroorzaken. Vroeger stroomde de Amstel via Rokin en Damrak naar het IJ. Tot in de negentiende eeuw was het de hoofdverkeersader van de stad.

Eeuwenlang was het gewoonte om troep in het water te kieperen. Ook nu nog best gebruikelijk, zoals is te zien als een baggerschuit in de grachten aan het werk is. Omdat de Amstel traag stroomt en een bodem heeft van zacht zand en veen, zonk dat afval makkelijk weg.

Voorbije stadsleven

Dat vooral onder het Damrak en het Rokin veel werd aangetroffen, was de verwachting. Ze vormen sinds 1200 het stadshart van Amsterdam. Op de Nieuwe Brug voor het Centraal Station, aan de kop van het Damrak, was het vroeger net zo druk als nu. Het was een knooppunt van schippers, bezoekers en handelaren. De eerste internationale beurs stond daar, met aandelen van de allereerste multinational, de Verenigde Oost-Indische Compagnie. Het Rokin was een bedrijvige binnenhaven en de vuilnisbelt van nabijgelegen werkplaatsen.

Fotorolletje Beeld © Monumenten en Archeologie, gemeente Amsterdam, Harold Strak & Willem van Zoetendaal

De deskundigen van de gemeente vatten het project samen met de term rivierarcheologie. Eerder leverde de bouw van metrostations in Keulen en Istanbul ook veel informatie op over het voorbije stadsleven aan het water. In het grotere IJ zijn amper historische objecten gevonden, door de getijdewerking van de Zuiderzee en waarschijnlijk door het vele baggeren voor de aanleg van meerdere eilanden en om de haven toegankelijk te houden.

Opvallend is dat het spul van het Damrak vooral uit de periode van 1450 tot 1600 stamt. Dat van het Rokin is jonger, gedateerd van 1650 tot 1850, omdat daar voor die tijd flink gebaggerd is. Bij elkaar leveren deze twee locaties een aanvullend tijdsbeeld van de stedelijke cultuur.

Maria's zonder hoofd

Wat kwam er voor bijzonders naar boven? Rond de Nieuwe Brug lagen 110 pijlpunten, waarschijnlijk van beschietingen van voor 1550. Die plek leverde ook 79 dolkfragmenten op, waaronder exclusieve dolken die speciaal voor iemand werden vervaardigd. Misschien werd er bij de controlepost op de brug gefouilleerd, of heeft het te maken met jaarlijkse gevechten, denken de archeologen.

Scheepssintel van ijzer (1474-1550) om naden in scheepshuid te dichten Beeld © Monumenten en Archeologie, gemeente Amsterdam, Harold Strak & Willem van Zoetendaal

Bij het Rokin lag veel bedrijfsafval: botten en hoorns van het slachthuis aan de Nes en van leerlooierijen, of suiker- en stroopkannen van 'suikerbakkerij' De Drie Suikerbroden op Rokin 87. Aan de oostzijde van het Rokin lagen veel katholieke kloosters. Na de Alteratie van 1578 werd het stadsbestuur protestant. Talloze Mariabeeldjes zonder hoofd getuigen van de Beeldenstorm die eraan voorafging.

Gewone gebruiksvoorwerpen zijn er ook te zien. Munten uit alle tijden, stukken van maliënkolders, speelgoed als knikkers, koten (steentjes om te gooien) en mahjong-tegels. Ook zalfpotten en luizenkammen zijn er in overvloed. En fraaie leren schoenen, die zo uit de collectie van Jan Jansen lijken weggelopen. Deze wereldberoemde ontwerper had tot 2015 zelf een winkel aan het Rokin.

Ronde trekbuidel van runderleer (1300-1700) Beeld © Monumenten en Archeologie, gemeente Amsterdam, Harold Strak & Willem van Zoetendaal

Te zien

Tienduizend bodemschatten uit het Amsterdamse centrum zijn vanaf 22 juli te zien in metrostation Rokin. Die dag wordt de metrolijn eindelijk geopend. In Huis Marseille is vanaf zaterdag 'Amsterdams spul' te zien, foto's van Harold Strak. 'Spul, catalogus archeologische vondsten Noord-Zuidlijn Amsterdam', ook met Straks foto's, komt morgen uit. (De Harmonie, 600 blz., € 79,50).

Lees ook: Als eerste met de duurste metrolijn

Vrijwilligers staan met duizenden in de rij om de nieuwe Noord-Zuidlijn te testen. 500 gegadigden mochten het proberen. Het draait deze keer om ‘halteertijden’ en ‘loopstromen’.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden