Bodemschatten splijten Mozambique

De spanningen in Mozambique tussen regeringspartij Frelimo en oppositiebeweging Renamo lopen op. Cynisch genoeg lijkt de oorzaak van de hernieuwde onrust de recente economische groei te zijn.

De zon gaat in Mozambique rond deze tijd van het jaar al voor zes uur onder. Twee zwaarbewapende politieagenten houden op hoofdweg N1, niet ver van de plaats Muxungue, een personenauto staande. "Jullie moeten omkeren", zeggen ze nors tegen de twee verbaasde inzittenden. "Het is al donker. Deze route is 's nachts te gevaarlijk." Ze inspecteren de auto. "Waar zijn jullie wapens?"

Muxungue ligt in Centraal-Mozambique, de regio die het hart vormt van de opgelopen spanningen tussen regeringspartij Frelimo en oppositiebeweging Renamo. Die laatste dreigt al maanden de hoofdweg N1 tussen Muxungue en Save (zo'n honderd kilometer zuidelijker) te blokkeren. Maandagavond zegde Renamo tot overmaat van ramp bovendien het vredesakkoord met Frelimo uit 1992 op, na een aanval van overheidstroepen op de basis van Renamo-leider Afonso Dhlakama.

Volgens Renamo-woordvoerder Fernando Mazanga bombardeerden overheidstroepen de Sathunjira-basis in de jungle van Sofala, de provincie waar ook Muxungue ligt en waar Renamo zich sterk weet. Het regeringsleger nam de basis maandag in. Dhlakama sloeg op de vlucht. "De vrede is over in Mozambique", stelde woordvoerder Mazanga vervolgens dreigend.

De toenemende animositeit tussen de twee partijen leidt tot veel zorg in aanloop naar de verkiezingen eind volgend jaar. Want de herinnering aan de Mozambikaanse burgeroorlog tussen Frelimo en Renamo is nog vers. Die strijd kostte tussen 1976 en 1992 naar schatting bijna een miljoen mensen het leven en maakte Mozambique tot een van de armste landen ter wereld.

Dit jaar vielen bij verschillende incidenten opnieuw slachtoffers. Zo probeerde Renamo in april vijftien gearresteerde leden te bevrijden uit een politiebureau in Muxungue. Het resultaat: vijf doden. Enkele dagen later kwamen iets verderop drie mensen om bij een aanval op een bus en een vrachtwagen op de N1. In de maanden erna bleef het onrustig rond de weg. In totaal zouden er bij aanvallen van Renamo tussen april en juni dit jaar minstens elf soldaten en zes burgers zijn omgekomen.

Frelimo sloeg al een paar keer eerder terug. Maar de aanval van afgelopen maandag was de meest grootschalige tot nu toe. Ze volgde op de moord op zeven soldaten door Renamo vorige week.

Het laatste incident op het N1-traject dateert echter alweer van eind juni. Maar door de aanhoudende onrust zit ook rond die snelweg de schrik er goed in. Nog altijd wordt er tussen Muxungue en Save uit veiligheid veelal in konvooi gereisd. En bij daglicht. Wie de dwingende adviezen van de strenge politieagenten in de wind slaat, komt 's nachts op de route praktisch geen andere auto tegen. Het geeft de pikdonkere weg een onheilspellende sfeer.

Cynisch genoeg lijkt de oorzaak van de hernieuwde spanning de huidige economische groei te zijn. In Mozambique werden recent enorme gasvoorraden ontdekt. Ook zit er waanzinnig veel steenkool in de grond, met name in de noordwestelijke provincie Tete. De verwachting is dat ook snel olievelden worden ontdekt. De economische groeit gaat daardoor richting de 8 procent per jaar.

Corruptie
Maar zoals zo vaak in Afrika betekent dit niet per definitie iets positiefs. Want niet zelden komen de inkomsten uit ontdekte natuurschatten slechts een kleine groep ten goede. Binnen de elite wil iedereen vervolgens een zo groot mogelijk stuk van de taart. "En in praktisch heel Afrika betekent politieke macht een grotere toegang tot economische rijkdom, dus waarom zou Mozambique een uitzondering zijn?" stelt Gustavo Placido dos Santos, oprichter van de politieke blog East & South.

Mozambique is corrupt, en Renamo beschuldigt Frelimo van pogingen een éénpartijstelsel in te voeren, om zo alle nieuw verkregen rijkdom voor de eigen kring te behouden. Veel onafhankelijke experts stellen weliswaar dat verkiezingen in Mozambique de afgelopen twee decennia relatief eerlijk verliepen, maar dat neemt niet weg dat Renamo nu de oude burgeroorlog lijkt te willen herstarten. Inzet: de kieswet moet worden aangepast, zodat Renamo meer invloed (en rijkdom) kan vergaren.

Gwinyayi Dzinesa, onderzoeker aan het Zuid-Afrikaanse Insitute for Security Studies, en Paulo Wache, verbonden aan het Mozambikaanse Centro de Estudos Estratégicos e Internacionais Maputo, hielden vlak na de laatste overval op de N1 in juni echter vol dat het waarschijnlijk niet zo ver zal komen.

Dreigementen van Renamo bleken in het verleden losse flodders. De oppositiebeweging is landelijk sinds het eind van de burgeroorlog verzwakt. Maar de twee onderzoekers onderkenden desalniettemin dat de economische schade van zulke dreigementen wél groot kan zijn.

Imagoschade
Want niet alleen dreigt Renamo de N1 te blokkeren. Ook waarschuwde de oppositiebeweging treinen met steenkool te zullen aanvallen op de Sena-spoorlijn tussen Tete en de belangrijke haven van Beira. Het Brits-Australische mijnbedrijf Rio Tinto schortte daarom zijn transporten onlangs enige tijd op. De Braziliaanse concurrent Vale zag zich genoodzaakt extra beveiliging in te huren.

Dit alles is slecht nieuws in wat op termijn één van de grootste steenkoolproducenten ter wereld moet worden. Want hoe meer incidenten, hoe groter de kans dat internationale bedrijven terugdeinzen te investeren in Mozambique. "Ze schaden het imago van Mozambique als veilige plek om zaken te doen", legt Dzinesa uit, "met negatieve gevolgen voor de economische ontwikkeling." Het opzeggen van het vredesakkoord uit 1992 is in dat opzicht desastreus.

Dat het vooralsnog slechts om zo'n 800 Renamo-strijders gaat, zoals David Gleason in september in een analyse in de Zuid-Afrikaanse krant Business Day schreef, doet weinig af aan de economische risico's die de toegenomen onrust veroorzaakt."Het aantal is weliswaar te klein om echt een burgeroorlog te starten", stelde hij. "Maar het is groot genoeg om veel schade aan te richten. Temeer omdat wellicht andere oud-Renamo-strijders zullen aanhaken, arm en wraaklustig als zij zijn."

Veel oud-leden van Renamo leven 21 jaar na het einde van de burgeroorlog nog altijd in een economisch achtergestelde positie.

Internationale investeringen, met name die in de steenkoolmijnen in de Tete-provincie, zijn de belangrijkste drijfveer achter de recente economische groei in het straatarme Mozambique, waar 54 procent van de bevolking onder de armoedegrens leeft. Het land bezit zelf niet de technische kennis en financiële middelen om waardevolle grondstoffen als steenkool en gas op grote schaal te winnen.

Maar juist in de Tete-provincie en Sofala in het centrum van Mozambique is Renamo nog invloedrijk genoeg om voor destabilisatie te zorgen, benadrukt Placido dos Santos. In kampen in de jungle zou Renamo volgens hem bovendien nog steeds zwaar wapentuig hebben staan. "Renamo mag met de jaren zijn verzwakt, het blijft een politieke en militaire speler om rekening mee te houden."

Hij denkt daarom dat de oppositiebeweging in staat moet worden geacht met geweld Mozambique economisch te verdelen in Noord en Zuid. Als dit met het opzeggen van het vredesakkoord werkelijk lukt, vormt dat een ernstig economisch probleem voor het land. De steenkool die door het centrale deel van Mozambique wordt vervoerd, is in recordtempo na aluminium het belangrijkste export- product van het land geworden.

Placido dos Santos ziet het niet rooskleurig in. "Tot op heden is het nog nooit een Afrikaans land gelukt een duurzame en evenwichtige economie op te bouwen rond de opbrengst van grondstoffen", verzucht hij. En de spanning zal met de opzegging van het vredesakkoord de komende tijd waarschijnlijk alleen maar verder toenemen.

Ook in Mozambique kunnen de recent ontdekte bodemschatten voor de gewone burger dus weleens dramatisch uitpakken. Zelfs als een daadwerkelijk nieuwe oorlog uiteindelijk uitblijft.

De oude strijd tussen Frelimo en Renamo
Renamo werd in 1975 opgericht met hulp van de racistische regimes in toenmalig Rhodesië (nu Zimbabwe) en Zuid-Afrika. Ze moest een anticommunistisch blok vormen tegen onafhankelijkheidsbeweging Frelimo. Portugal had Mozambique dat jaar opgegeven als kolonie. Renamo en Frelimo kwamen al snel met elkaar in conflict. Een burgeroorlog volgde. De Sovjet-Unie en China steunden Frelimo, het apartheidsregime van Zuid-Afrika bood hulp aan Renamo. De oorlog kostte in totaal een miljoen mensen het leven. Twee jaar na de vrede van 1992 volgden de eerste democratische verkiezingen. Frelimo won en is sindsdien aan de macht. Momenteel bezit Renamo nog slechts 51 van de 250 zetels in het parlement. Maar in het noorden van het land is de beweging nog invloedrijk. Renamo-afsplitsing MDM heeft bovendien politieke controle over de belangrijke havenstad Beira.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden