Bodemdaling is niet alleen in Nederland een probleem. In Vietnam lopen 18 miljoen mensen gevaar

Garnalenkwekerijen in de Mekong-delta vormen een miljoenenindustrie. Maar diezelfde industrie vormt een gevaar voor de delta.Beeld ANP

Bodemdaling is in Nederland een groot thema, de waterschapsverkiezingen van volgende maand zijn er grotendeels aan gewijd. Ook in de Mekong-delta daalt de bodem - en snel - maar Vietnam heeft géén dijken, geen waterschappen. Terwijl 18 miljoen mensen gevaar lopen.

Het komt waarschijnlijk veel sneller dan verwacht, het wassende water van de Zuid-Chinese Zee. De zeespiegelstijging door klimaatverandering wordt door velen gezien als de grootste bedreiging van de Mekong-delta in Vietnam. Maar het risico komt in dit land van twee kanten: tegelijk met de stijgende zee, daalt de bodem in de delta. Belangrijkste oorzaak van de bodemdaling: het grootschalig oppompen van grondwater, onder meer voor de kweek van garnalen en de pangasiusvis uit het vriesvak van Albert Heijn.

De bodemdaling in Vietnam is minstens zo bedreigend als de stijgende zeespiegel, zegt de Nederlander Philip Minderhoud (32). Hij is fysisch geograaf bij de Universiteit Utrecht en verbonden aan onderzoeksinstituut Deltares. Minderhoud deed onderzoek naar bodemdaling in de Mekong, de op twee na grootste rivierdelta ter wereld. Alleen de delta's van de Ganges Brahmaputra in Bangladesh en India en die van de Amazone in Brazilië zijn groter.

In de Mekong wonen 18 miljoen mensen. Hun toekomst wordt serieus bedreigd, zegt Minderhoud. En al op heel korte termijn. "Wij gaan in onze berekeningen voor Nederland uit van een zeespiegelrijzing aan het eind van deze eeuw van één tot drie meter. Wij hebben de tijd en het geld om maatregelen te nemen en we hebben ook al heel veel gedaan. Maar ik denk dat in de Mekong-delta de huidige generatie al te maken krijgt met onbewoonbare plekken. Als er niet snel iets verandert zullen binnen tien, twintig of dertig jaar grote aantallen mensen huis en haard moeten verlaten."

Vietnam beseft volgens Minderhoud nog niet echt hoe kritisch de situatie is. Hij spreekt volgende maand op een groot watercongres in Vietnam, waar hij de resultaten van zijn studie bekend zal maken. Hij hoopt dan ook met politici en bewindslieden te overleggen. Minderhoud publiceerde in 2017 een wetenschappelijk artikel over de bodemdaling in Vietnam. Kort daarna nam het parlement een resolutie aan waarin staat dat in 2100 de grondwateronttrekkingen worden gestopt. Maar dat is te laat, vindt Minderhoud. "Als er niet veel eerder wordt ingegrepen, staat rond de eeuwwisseling 80 procent van de Mekong-delta onder water."

Beeld Trouw/Sander Soewargana

Sluipmoordenaar

Bodemdaling is een sluipmoordenaar, zegt de Utrechtse wetenschapper. "Het gaat haast ongemerkt, omdat het hele gebied zakt. Het valt iedereen wel op dat er vaker overstromingen zijn vanuit de zee in de Mekong-delta. Dat wordt doorgaans toegeschreven aan klimaatverandering. Dat speelt natuurlijk mee, maar tegelijk daalt het land. Het werkt twee kanten op. De Mekong-delta zakt als het ware in zee."

Een vergelijking met Nederland gaat niet op. De bodemdaling in de Nederlandse veenweidegebieden is het gevolg van het kunstmatig verlagen van het peil van het oppervlaktewater voor de landbouw. De gevolgen zijn weliswaar gelijk: bodem klinkt in, dijken moeten hoger, het is een soort vicieuze cirkel. "Maar in Nederland leven we al duizend jaar met de zee en met maatregelen om de waterstand te reguleren", vergelijkt Minderhoud. "We hebben een indrukwekkende infrastructuur opgezet om ons tegen het water te beschermen en om het peil te manipuleren. Dat is wat de waterschapsverkiezing zo interessant maakt: waterschappen bepalen letterlijk de hoogte van Nederland."

In Vietnam is de situatie volledig anders. "Je kunt in twintig jaar niet voor elkaar krijgen waar wij eeuwen over hebben gedaan." Er zijn in Vietnam nog nauwelijks dijken en er is geen geld om die aan te leggen. De kustlijn is bovendien zo lang dat het ook haast een onmogelijke klus zou zijn.

Vijf over twaalf

Het probleem van bodemdaling is nieuw voor het land. Twintig jaar geleden speelde het nog nauwelijks, zegt Minderhoud. "De politieke wil om het probleem aan te pakken is er wel, maar het besef is er nog niet dat er maar heel weinig tijd is. Het is echt vijf over twaalf."

Eind jaren tachtig stapte Vietnam over van het communisme naar een open markteconomie. Sindsdien nam de verstedelijking toe, steeg de productie in de landbouw enorm en explodeerde de bevolking. Om de landbouw, de vis- en garnalenkwekerij en andere industriële activiteiten mogelijk te maken, gingen Vietnamese ondernemers op grote schaal grondwater oppompen.

De Mekong-delta is een van de meest vruchtbare gebieden op aarde. Het gebied speelt een belangrijke rol in de mondiale voedselproductie. Vietnam werd 's werelds grootste rijstexporteur, vooral van rijst uit de Mekong-delta. Er was en is enorm veel water nodig om de economie op gang te brengen en te houden.

Het water wordt inmiddels van grote diepte opgepompt, tot 400 meter zelfs, hierdoor is het waterniveau al enorm gedaald. De effecten van bodemdaling zijn op straat en in de bebouwde omgeving goed zichtbaar, vertelt Minderhoud. "Je ziet dat de bestrating niet meer aansluit op bruggen, die doorgaans op heipalen staan. Je ziet barsten in het beton, verzakte stoepen. Maar in het open veld valt het minder op, omdat de bodem gelijkmatig daalt. Vietnamezen zijn gewend aan wateroverlast, maar als je die goed analyseert, dan zie je dat veel overstromingen juist ontstaan doordat het land al veel lager is komen te liggen."

Harde maatregelen

Geschat wordt dat er in de Mekong-delta dagelijks ongeveer 2,5 miljoen kubieke meter grondwater wordt opgepompt. Maar waar het grondwaterpeil in Nederland op de meeste plaatsen vrij makkelijk wordt aangevuld door regen- en rivierwater, laat de diepe ondergrond van de Mekong-delta juist slecht water door.

"Wij onttrekken in Nederland grondwater aan de duinen voor de drinkwatervoorziening in de Randstad en wij vullen dat aan met water uit de rivieren. Dat systeem werkt prima bij ons. In Vietnam is dat veel ingewikkelder. Er is eigenlijk geen goede doorlating van water naar de diepe ondergrond."

In zijn proefschrift komt Minderhoud, die wereldwijd inmiddels wordt gezien als de expert op het gebied van bodemdaling in de Mekong-delta, met mogelijke oplossingen. Hij pleit voor een combinatie van harde en zachte maatregelen.

Een harde aanpak is de bouw van dijken en het aanleggen van polders rond economisch en sociaal belangrijke locaties, zoals steden. Overal dijken bouwen is in het enorme gebied economisch niet haalbaar en dus moeten er ook andere, zachtere maatregelen worden genomen. Bijvoorbeeld het stimuleren van natuurlijke opslibbing aan de kust. En ook zou er oppervlaktewater moeten worden teruggepompt in de grond. Hij hoopt dat met Nederlandse kennis de dreigende problemen in Vietnam op tijd kunnen worden opgelost.

Minderhoud vindt dat het probleem van de bodemdaling wordt onderschat, ook in Nederland. "Ook wij bouwen rustig woonwijken onder zeeniveau in gebieden met een extreem slappe ondergrond, zoals bijvoorbeeld in de IJsseldelta bij IJsselmuiden. Als ergens in voormalig landbouwgebied een woonwijk moet komen, wordt de bodem doorgaans standaard twee jaar voor de aanvang van de bouw belast met een laag zand om het dalen van de bodem te stimuleren. Maar dat is bij lange na niet voldoende. Die bodem zakt nog gewoon door hoor, dat is een proces van jaren."

Lees ook:

De Mekong gedraagt zich anders, en dat is wennen voor de Thai

De vruchtbare delta van de Mekongrivier staat onder druk. In Vietnam voelen boeren en vissers de gevolgen van klimaatverandering, stuwdammen en overbevissing.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden