Review

Bob Dylan verbreekt het grote stilzwijgen en beleeft een openhartige revival op het IDFA in Amsterdam.

De 18de editie van het 'International Documentary Festival Amsterdam' (kortweg: IDFA), die vanavond van start gaat, herbergt maar liefst vier Bob Dylan- documentaires. De revival rond de legendarische, Amerikaanse singer/songwriter is compleet.

Bob Dylan (64) gaf vorig jaar zelf de aftrap met zijn autobiografie 'Chronicles, Volume One' waarin hij een terugblik gaf op zijn ruim 40-jarige muzikantenbestaan. Het bleek fascinerende lectuur waarin hij naar eigen inzicht door de tijd slingerde, en zich met plezier losweekte van de standaard-autobiografie. Talloze biografen hadden zich in de loop van de jaren over Dylans carrière gebogen. Maar omdat de hoofdpersoon steevast medewerking weigerde, betrof het ook altijd ongeautoriseerde levensverhalen. Met het eerste deel uit de beoogde, driedelige autobiografie werd het grote zwijgen dan eindelijk verbroken.

In een perfect georkestreerde manoeuvre is er nu 'No Direction Home', de ruim drieënhalf uur durende documentaire van Martin Scorsese waarin Dylan (leren jas, verleidelijk Clark Gable-snorretje) opvallend openhartig voor de camera verschijnt. De fans zagen de formidabele strooptocht door de Amerikaanse muziekgeschiedenis in het algemeen en Dylans beginjaren in het bijzonder al in twee delen voorbij komen op de BBC, en halen de onlangs verschenen dvd en cd van 'No Direction Home' ongetwijfeld als nieuwste Dylan-trofeeën in huis.

In de Amsterdamse platenzaak Concerto is het Dylan-hoekje - mede door Dylans recente optreden in de Rotterdamse Ahoy' - in ieder geval niet te missen. Een aanzienlijk deel van zijn oeuvre (platen als 'The Freewheelin' Bob Dylan' uit 1963, 'Highway 61 Revisited' uit 1965 en 'The Times They Are A-Changin' uit 1967) is in stapels spotgoedkope schijfjes verkrijgbaar. En de meest waardevolle filmdocumenten liggen er ook: 'No Direction Home' (2005) van Martin Scorsese en 'Don't Look Back' (1967) van D.A. Pennebaker.

'Penny', zoals de befaamde Amerikaanse documentarist Pennebaker ook wel wordt genoemd, was in 1965 met zijn camera van de partij. Hij volgde Bob Dylan tijdens een bezoek aan Londen waar hij met Beatleske hysterie werd begroet. Hij filmde Dylan in hotelkamers, pingelend op zijn akoestische gitaar, tikkend op zijn 'tiepmachien'. En hij legde hem vast tijdens hilarische (en vaak ook uiterst pijnlijke) ontmoetingen met de Britse pers en tijdens zijn optreden in de Royal Albert Hall. Met 'Don't Look Back' schiep Pennebaker een schitterend tijdsdocument dat - zo blijkt - niet alleen uitgebreid werd benut door Scorsese. Het openingsfragment van de documentaire, waarin Dylan zijn befaamde 'Subterranean Homesick Blues' brengt, blijkt ook openingsfragment van 'How Many Roads', de documentaire waarmee Jos de Putter deze week in de de competitie om de Joris Ivens Award staat.

Voor wie zich afvraagt waar de hernieuwde interesse voor Dylan vandaan komt, en zich niet tevreden wil stellen met het sneeuwbaleffect van Dylans autobiografie en Scorsese's documentaire, heeft De Putter een fraai betoog uitgegraven. Hij laat begeesterde, Amerikaanse concertbezoekers aan het woord over Dylans betekenis voor hun leven. Hier komen de messiasachtige toeschrijvingen bovendrijven waar Dylan zelf zo'n hekel aan heeft. In het slotfragment treedt een vrouw op die in Dylans nieuwste plaat 'Love and Theft', die kort voor '11 september' verscheen, de catastrofale gebeurtenissen aangekondigd ziet in de tekst: 'The Earth and the Sky Melted with Flesh and Bone'.

Wat mij betreft is Dylan op 'Love and Theft' vooral een goede, oude 'crooner' (wederom met speels Rhett Butler-imago), maar zoals Dylan in de roerige jaren zestig ook al als 'ziener' werd geëtiketteerd, zo moet hij die rol voor sommigen opnieuw vervullen. 'Sommigen', want de 11 geïnterviewden zijn natuurlijk een afspiegeling van het verhaal dat de documentarist wil brengen. 'How Many Roads' is in zekere zin De Putters '11 september'-film geworden, met Dylan als inzet.

Tot slot brengt het IDFA nog twee recente BBC-documentaires die het aanhoudende tumult rond Dylans persoon staven. 'Arena: Bob Dylan's Legends - Rubin 'Hurricane' Carter' is een deel uit een driedelige serie over mensen die door Dylan werden bezongen. Het reconstrueert de geschiedenis van de zwarte bokser Rubin 'Hurricane' Carter die in 1967 een drievoudige moord in de schoenen kreeg geschoven en 18 jaar onschuldig in de cel zat. In 1975 kwamen er bewijzen dat er valse getuigenissen tegen hem waren afgelegd, en Dylan nam de zaak op in een furieus en fameus geworden lied.

Dylans odes aan de Amerikaanse komiek Lenny Bruce en zijn grote muzikale voorbeeld Woody Guthrie, die eveneens door de BBC werden verfilmd, ontbreken op het IDFA. Spijtig, want zo wordt Dylan ook hier weer vooral in verband gebracht met maatschappelijk onrecht (een gore, Amerikaanse racisme-zaak), terwijl hij even vurig over een komiek en een idool zong. Ook voor IDFA geldt: het is maar net waar de blik op is gericht.

De tweede BBC-documentaire 'Arena: Dylan in the Madhouse' draait om een verloren BBC-uitzending uit 1962 waarin Dylan optrad: 'The Madhouse on Castle Street'. De barre Engelse winter van 1962 wordt in de documentaire mooi gereconstrueerd en voorzien van ooggetuigenverslagen en geluidsfragmenten (Dylan - een jonkie nog - zingt 'Blowin' in the Wind' en het lyrische 'The Ballad of the Gliding Swan'). De makers zijn er ondertussen op gebrand om de verloren beelden terug te vinden. Herhaaldelijk verschijnt een dringende oproep aan de kijker in beeld: Do you have it?

Het wachten is nu op Todd Haynes en zijn speefilm 'I'm Not There: Suppositions on a Film Concerning Bob Dylan', waarin een aantal acteurs verschillende aspecten uit Dylans leven en werk belichaamt.

MEER OVER HET IDFA OP DE WEKELIJKSE FILMPAGINA'S 18,19,21

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden