Review

Blonde halfgod met een bijna echte huid

Twee tentoonstellingen in Amsterdam werpen licht op Alexander de Grote. De heldendaden van deze Macedoniër hebben kunstenaars eeuwenlang geïnspireerd.

Weinig heersers en veroveraars uit de geschiedenis spreken zo tot de verbeelding als Alexander de Grote. Duizenden boekwerken en talloze films zijn er over hem verschenen, eeuwenlang werden legendes over hem verteld en hebben kunstenaars zich laten inspireren door deze Macedoniër die, in de slechts 32 jaar dat hij leefde (van 356 tot 323 voor Chr.), de halve wereld aan zijn voeten wist te krijgen.

Mythische proporties heeft deze Alexander aangenomen, deze godenzoon, deze halfgod, volgens veel over hem verschenen verhalen. In Amsterdam gaan deze week twee tentoonstellingen open die aan deze ’grote’ Alexander zijn gewijd. Het is voor de eerste keer dat dit onderwerp zo uitgebreid aandacht krijgt in Nederland. In de Hermitage aan de Amstel opent ’De onsterfelijke Alexander de Grote. De mythe, de werkelijkheid, zijn reis, zijn erfenis’. Het is een expositie die is afgeleid van een speciale tentoonstelling over Alexander de Grote die eerder in 2007 in het moedermuseum in het Russische Sint-Petersburg veel succes had. En het Allard Pierson Museum, eveneens in Amsterdam, toont de Egyptische periode van deze wereldveroveraar onder het motto ’Alexanders Erfenis – Grieken in Egypte’. Beide Amsterdamse musea hebben bewust samengewerkt om elkaar niet voor de voeten te lopen.

Vooral de grootheid van het gebied dat hij wist te veroveren gaf Alexander III van Macedonië de naam ’de Grote’: deze volgens de huidige maatstaven kleine man (naar verluidt 1 meter 54) vormde een rijk van Griekenland in het westen tot aan de Indus in het oosten; de Griekse cultuur, het hellenisme, verspreidde hij tot diep in India en Mongolië. De sporen zijn nu nog in die gebieden terug te vinden. Op verschillende plaatsen stichtte hij steden met de naam Alexandrië.

In Rusland, met zijn Byzantijnse traditie, heeft Alexander altijd bijzonder tot de fantasie gesproken: drie tsaren werden naar hem vernoemd. Alexander de Grote werd als het ware beschouwd als hun directe voorvader. Aleksandr (roepnaam Sacha) is dan ook altijd een van de populairste namen geweest in Rusland. Vandaar dat het niet zo vreemd is dat de tsaren veel materiaal van en over Alexander de Grote hebben verzameld.

Tsarina Catharina de Grote (1729 - 1796) liet zich in de achttiende eeuw zeer inspireren door Alexander. Net als haar grote voorbeeld wenste ze een imperium op te zetten, van het Westen tot het Oosten. Zij verzamelde veel kunst en oude en nieuwe voorwerpen die met Alexander te maken hadden, en liet kunst maken die op haar grote voorbeeld betrekking had. Daaraan is het onder andere te danken dat de Hermitage in Sint-Petersburg zo ontzettend veel te bieden heeft op dit gebied.

De Amsterdamse dependance kan daar nu van mee profiteren. De tentoonstelling ’De onsterfelijke Alexander’ is dus op Russische leest geschoeid en gaat vooral over die ’grootheid’ en heldenverering van Alexander. De bijgaande rijk geïllustreerde catalogus is door Russische experts vol geschreven, met slechts een kort voorwoord van Ernst Veen, de directeur van Hermitage Amsterdam.

Het eigene van de tentoonstelling zit hem vooral in de manier van presenteren. Die is tot in de puntjes verzorgd, zoals we van eerdere tentoonstellingen in dit museum aan de Amstel gewend zijn. De bezoeker wordt als het ware door het leven van Alexander heengeleid aan de hand van het prachtige materiaal dat de Russen geleverd hebben. We beginnen met de mythes over de goede man, zien voorstellingen van zijn heldendaden, zijn overwinningen op het slagveld op schilderijen, gravures, houtsnijwerk en wandtapijten uit de laatste vier eeuwen. Het volgende deel gaat over de werkelijke Alexander, zijn geboorteland Macedonië, zijn leraren (zoals Aristoteles), zijn helden Achilles, Herakles en Dionysos.

Daarna volgen we zijn reis. Een gedigitaliseerde kaart, een soort Google-map die de tocht laat zien, toont de ongelooflijke serie veroveringen die Alexander in slechts elf jaar zou hebben verricht met zijn goed getrainde leger van zo’n vijftigduizend man. Voorwerpen uit Klein-Azië, Egypte, Syrië, Mesopotamië, Perzië, India en Bactrië begeleiden de denkbeeldige tocht die de bezoeker maakt. De Hermitage met zijn galerijen met kleine zaaltjes die elkaar opvolgen is bijzonder geschikt voor een dergelijke presentatie.

Als laatste komt het thema erfenis aan bod: wat heeft Alexander de Grote aan invloed gehad op latere tijden. Hoe lieten schilders zich door het thema inspireren?

De Amsterdamse Hermitage heeft de modernste technieken gebruikt om het verhaal van Alexander te verlevendigen. Met zijn films en projecties is de tentoonstelling zeer geschikt voor onderwijsdoeleinden. Fotograaf en filmer Erwin Olaf is gevraagd om fotografische interpretaties voor de tentoonstelling te maken. Fijnzinnig fotografeerde hij in Sint-Petersburg afbeeldingen van Alexander en vermengde deze met beelden van een echt model, – een jongen uit Tsjechië van een obscuur bureau, vertelt Olaf, waardoor de objecten tot leven komen. Alexander krijgt bij Olaf een hedendaags mensenoog en ten dele een bijna echte huid. De foto’s zijn ware kunstwerkjes. „Er bestond voortdurend het gevaar van kitsch”, zegt Olaf bij de presentatie van de tentoonstelling.

Alexander was de zoon van koning Philippos II van Macedonië, die zijn land een rol van betekenis gaf, zijn barbarenvolkje (in de ogen van de naburige Grieken) de Griekse cultuur bijbracht. Het Allard Pierson Museum wijst in zijn veel kleinere expositie meer dan de Hermitage op de belangrijke rol van vader Philippos. Hij zorgde er niet alleen voor dat zoonlief een voortreffelijke leraar kreeg (Aristoteles welteverstaan), maar leidde Alexander op tot een kundig veldheer en verschafte hem een goed getraind onoverwinnelijk leger. Philippos schiep de voorwaarden voor de grootheid van Alexander.

Alexander wordt vooral als bijna goddelijke held afgeschilderd in de twee tentoonstellingen. Minder wordt er bij stilgestaan dat deze Alexander, zeker volgens de huidige maatstaven, maar ook volgens de maatstaven van destijds, de gruwelen niet schuwde. In oostelijke culturen wordt hij meer gezien als Iskander (de naam voor Alexander) de Gruwelijke. Met eenieder die hem in de weg zat maakte hij korte metten. Vaak wordt hij afgeschilderd als de jonge charismatische veroveraar, knap van uiterlijk, een held in hart en nieren, een man die de wereld beschaving uit Griekenland bijbracht. Maar een vergelijking met Atilla de Hun of Djengis Khan zou ook gemaakt kunnen worden. In Amsterdam is Alexander de Grote vooral die sprookjesheld, de blonde halfgod. En het is altijd leuk om daar naar te kijken.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden