Bloedrode Rothko als verrassend slot

Gemeentemuseum toont bijzonder doek: was het laatste werk van de kunstenaar de prelude op zijn zelfdoding?

Een verrassende ontknoping krijgt de tentoonstelling over Mark Rothko die zaterdag opent in het Gemeentemuseum Den Haag. Meer dan veertig jaar waren Rothko's grote schilderijen met zinderende kleurvelden die bij kijkers vaak heftige emoties oproepen, hier niet te zien. Dat de tentoonstelling er is gekomen, is op zich al bijzonder. The National Gallery of Art in Washington, waar zich de grootste collectie Rothko's ter wereld bevindt, leent de schilderijen zelden uit. Maar de grootste verrassing van de expositie treft het publiek in de laatste zaal. Daar is voor het eerst in Nederland Rothko's allerlaatste schilderij te zien. Hij maakte het kort voor zijn zelfdoding, op 25 februari 1970.

Vlammend rood is het doek. Dat is opmerkelijk omdat de kunstenaar, die aan zware depressies leed, de laatste twintig jaar van zijn leven overwegend donkere en sombere schilderijen maakte. Ook voor kunsthistoricus Henk van Os, oud-directeur van het Rijksmuseum Amsterdam, is dit rode schilderij een verrassing. De laatste vijf maanden voor zijn dood bezocht Van Os de kunstenaar bijna wekelijks in zijn atelier in New York. Maar het rode doek heeft hij toen nooit gezien.

Het blijft gissen, maar het zou kunnen dat Rothko dat bloedrode schilderij bewust heeft geënsceneerd als slotakkoord van zijn leven. Net zoals hij ook zijn zelfdoding - hij werd badend in zijn eigen bloed gevonden - zorgvuldig heeft gepland, veronderstelt Van Os.

In het atelier van Rothko stonden, herinnert Van Os zich, twee van zijn donkere schilderijen. "Rothko was in die periode erg depressief en dronk ook veel. Elke keer als ik hem bezocht, wilde hij praten over de betekenis van die donkere werken. Vol bewondering sprak hij ook over de ultieme zwarte schilderijen van Ad Reinhardt, waarop niets is te zien. Pas als je er een tijdje naar kijkt, wordt een kruis zichtbaar. Steeds begon hij daarover en over het verdwijnen in het niets. De zelfmoord van Reinhardt in 1967 vond hij een moedige daad." Volgens Van Os waren het 'beklemmende' gesprekken. "Achteraf bezien was het net alsof hij zich in die gesprekken voorbereidde op zijn zelfdoding."

Na de scheiding van zijn tweede vrouw was Rothko alleen in zijn atelier gaan wonen. Hij liet daar geen buitenstaanders toe, met uitzondering van Van Os, die voor kunsthistorisch onderzoek in New York was. "Museumdirecteur Robert Goldwater bracht me in oktober 1969 met hem in contact. Ik had Goldwater verteld dat ik aan de grond genageld stond toen ik in 1968 in Basel voor het eerst een schilderij van Rothko zag. Het leek Goldwater een goed idee dat ik eens op bezoek ging bij Rothko, die niet bekendstond als erg toegankelijk. Maar toen ik hem bezocht in zijn atelier, was er meteen een klik. Goldwater had me wel gewaarschuwd dat ik hem nooit moest vragen op welke manier hij die werking van zijn schilderijen bereikte. Dan werd hij erg agressief. Maar hij wilde wel praten over de betekenis van zijn werk. Hij zocht daarin naar een diepere laag van de ziel."

Ook die februariochtend waarop Rothko door zijn assistent dood werd aangetroffen in zijn atelier, zou Van Os bij hem op bezoek gaan. "Het was op een dinsdag, het was hartstikke koud, ik was in het depot van het Metropolitan aan het werk, dat wist Rothko, en ik zou tegen lunchtijd naar hem toekomen. Hij heeft voor mij een kort briefje achtergelaten. De politie heeft dat gevonden en naar mijn adres gebeld. Mijn vrouw zei dat ze contact op moesten nemen met het Metropolitan. Wat was dat schrikken! Mijn naam werd omgeroepen en ik kreeg te horen: something with death. Ik dacht: er is iets met mijn vrouw of kind... Maar het was Mark. Dus het was zo verschrikkelijk gepland. Dat oplossen in je eigen bloed kwam ook zo verschrikkelijk dichtbij de dingen waarover we gesproken hadden."

De verdieping 12

'Rothko doet fysiek iets met je'

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden