Bloedbad op de Straat van Vrede

Terwijl in Kiev Onafhankelijkheidsdag werd gevierd, zaten honderden Oekraïense troepen in het oosten van het land als ratten in de val. Ze dachten een vrije aftocht te te hebben gekregen, van de rebellen en van de Russische president Poetin. Het bleek een hinderlaag, die weinigen overleefden. De Slag om Ilovaisk, nu een jaar geleden, werd een nationaal trauma.

GERT JAN ROHMENSEN

Alleen wat stille getuigen liggen nog langs de weg. Een plak gesmolten aluminium op het asfalt, een verroeste mok in de berm naast een paar dikke brokken glas van een raam van een tank en veel kogels uit kalasjnikovs. Bomen die doormidden zijn geschoten. Het moet op deze plaats een hel zijn geweest.

Hier, langs de weg van Ilovaisk naar Novokaterinivka in het rebellerende oosten van Oekraïne, speelde zich vorig jaar op 29 augustus een menselijk drama af dat diep in de Oekraïense psyche is geëtst. Vele honderden vluchtende Oekraïense militairen liepen net ten zuiden van Ilovaisk in een hinderlaag van de rebellen, terwijl die hen hadden voorgespiegeld dat ze een vrije aftocht zouden krijgen. Het werd een bloedbad.

"We zagen de aasgieren overal boven de akkers vliegen. Soldaten die gewond waren geraakt en niet meer weg konden komen, stierven alsnog in de velden", herinnert Alexander Koslov zich.

De 66-jarige gepensioneerde veterinair specialist woont in het boerendorp Mnogopolje, een kilometer of zes ten zuiden van Ilovaisk, en heeft het allemaal zien gebeuren.

De strijd om Ilovaisk was elf dagen daarvoor begonnen, ruim een maand na het neerschieten van vlucht MH17, zo'n vijftig kilometer verderop. Een hoofdmacht van Oekraïense vrijwilligersbataljons drong samen met enkele eenheden van het Oekraïense leger het plaatsje met 15.000 inwoners en een groot spoorwegemplacement binnen en kreeg ongeveer de helft ervan in handen.

Het belang was duidelijk: de Oekraïners wilden de aanvoer van Russisch militair materieel naar de rebellen zoveel mogelijk hinderen. En als zij Ilovaisk konden veroveren, zouden ze mogelijk ook het gebied tussen de rebellenbolwerken Donetsk en Loegansk in handen kunnen krijgen, waardoor die van elkaar afgesneden zouden raken.

Maar rond 24 augustus, de Oekraïense Onafhankelijkheidsdag, bleek dat de rebellen hen van drie kanten hadden ingesloten. Die kregen daarbij steun van Russische troepen die inmiddels met veel materieel in het geheim de grens over waren getrokken. De Oekraïeners zaten als ratten in de val en werden voortdurend beschoten met zware wapens, terwijl ze ook nog straatgevechten moesten leveren.

De slecht uitgeruste en getrainde vrijwilligersbataljons - amateurmilitairen zonder veel gevechtservaring - raakten snel door hun munitie heen. Zij vroegen Kiev meermalen dringend om versterkingen, maar die kwamen niet. Een van de redenen daarvoor zou zijn geweest dat de legerleiding geen snel inzetbare eenheden meer beschikbaar had.

undefined

Parade

Mogelijk waren de generaals en hun defensieminster Valeriy Heletey ook te veel in beslag genomen door de plechtigheid voor Onafhankelijkheidsdag. Alsof er 750 kilometer verderop geen bloedige slag woedde, werd die dag in Kiev gevierd met een militaire parade waarin tanks en andere militaire voertuigen meereden die in Ilovaisk zo hard nodig waren.

De vrijwilligersbataljons, met namen als Donbas, Dnipro, Azov en Sjachtarsk, werden steeds wanhopiger door het uitblijven van versterkingen en begonnen hun aftocht voor te bereiden. Een aantal van hen probeerde naar het westen en zuiden te ontkomen met alle middelen die ze nog hadden, soms zelfs te voet.

Een grote groep kwam terecht in het boerengehucht Mnogopolje ('Veelvelden') waar het reguliere Oekraïense leger een tijdelijke basis had opgezet. Het dorpje heeft maar een paar straten en ligt tussen velden met tarwe en andere gewassen, een paar honderd meter van de weg waarlangs de militairen en vrijwilligersbataljons hoopten te kunnen ontsnappen.

De inwoners zagen hen liever gaan dan komen, want ze brachten de oorlog mee, zegt Nadjezjda Litovka, een boerin van middelbare leeftijd. Ze woont in een huis tegenover het dorpspleintje, opgesierd door een zilverkleurige buste van Lenin met een vorsende blik.

De vluchtende bataljonleden werden achterna gezeten door Donetsk-rebellen, en er ontstond een vuurgevecht, vertelt Litovka. "Het hele dorp stond vol wapens. Ze hadden Grad-raketten bij zich en tanks en een houwitserkanon waarmee ze Ilovaisk beschoten. Dag en nacht vielen er bommen. Gelukkig heeft ons kolchozgebouw een goede kelder. Daar hebben we met dertig vrouwen en kinderen gezeten, we kwamen er alleen soms even uit om onze beesten te voeren."

Haar 14-jarige dochter Daria heeft slechte herinneringen aan de militairen, die moe, opgejaagd, boos en gefrustreerd waren. "Ze probeerden onze school kapot te schieten met een tank", wijst ze naar een twee verdiepingen tellend gebouw verderop in het dorp. "Ze namen onze computers mee en ze wilden ook de schoolbus. Ik weet niet waarom. Misschien dat ze een hekel aan ons hadden. Misschien dachten ze dat we separatisten waren."

"Ze waren niet allemaal slecht, er zaten ook goede jongens tussen", werpt haar moeder tegen. "Ik heb soldaten gesproken die zich volstrekt normaal gedroegen. Een militair van een jaar of veertig was in tranen toen hij zag hoe anderen op de school begonnen te schieten. 'Waarom huil je?', vroeg ik hem. Hij vertelde dat hij zelf kinderen had en niet kon aanzien hoe zijn collega's de school vernietigden. Het was chaos."

Veterinair expert Alexander Koslov discussieerde regelmatig met de Oekraïense militairen en de vrijwillige strijders. "Ik ben gelovig en vind dat je je vijand even lief moet hebben als jezelf. Ik ben hier naar een Oekraïense school geweest en spreek Oekraïens en Russisch. Sommige van die mannen gaven me stukjes papier met het nummer van hun moeders, die ik dan voor hen belde."

Anderen vertrouwden hem niet en één dreigde zelfs hem neer te schieten. "Maar toen ik zei dat ik zowel van de Oekraïense dichter Taras Sjevtsjenko als van de Russische dichter Alexandr Poesjkin houd en hem voorstelde een wedstrijdje te houden wie er het mooist gedichten van Sjevtsjenko kon declameren, draaide hij bij."

De militairen en vrijwilligersbataljons waren intussen onderhandelingen begonnen met hun belagers over een vrije aftocht. Zij hadden eerder in Ilovaisk ruim twintig Russische militairen gevangen genomen en probeerden met hen als inzet een vrijgeleide uit te onderhandelen, wat leek te lukken.

Een veilige aftocht leek gegarandeerd toen ook de Russische president Poetin zich ermee ging bemoeien. Op de ochtend van 29 augustus riep hij de separatisten op om een 'humanitaire corridor' in te stellen waarlangs de Oekraïeners zouden kunnen vertrekken. Rebellenleider Zachartsjenko bevestigde dat er een akkoord was.

undefined

Witte vlag

Toch vertrouwden de partijen elkaar voor geen cent, vertelt Koslov. "Er was een van die dagen een incident waarbij een commandant uit Donetsk met een witte vlag naar Mnogopolje kwam om te onderhandelen, begeleid door vijf tanks. Toen ze na de onderhandelingen weer wilden vertrekken, schoot een Oekraïense militair met een anti-tankgranaat op een van de tanks, die volledig werd verwoest. De tankbemanning was dood."

"Ze onderhandelden lang over de voorwaarden voor hun vertrek. De rebellen wilden dat zij hun wapens zouden achterlaten en lopend zouden vertrekken, maar dat weigerden de Oekraïeners. Ook over het tijdstip waren ze het oneens", zegt Koslov.

Op 28 augustus begonnen de Oekraïense troepen hun materieel te pakken. Een dag na de oproep van Poetin over de humanitaire corridor vertrouwden ze het kennelijk voldoende om te vertrekken. Veel keus was er ook niet. De troepen splitsten zich in twee colonnes en gingen aan twee kanten het dorp uit, naar het westen en richting het zuiden.

Zij reden de corridors in, de dood tegemoet. De westelijke colonne werd bij het volgende plaatsje door tanks beschoten. De zuidelijke colonne reed over wat ironisch genoeg de Straat van de Vrede heet naar de hoofdweg, net buiten Mnogopolje. Een overmacht aan rebellen en Russische militairen lag hen daar in de bosrand langs de weg op te wachten, en de colonne liep in een klassieke hinderlaag.

"Na een tijd hoorden we ineens een oorverdovend geschiet en explosies. Eerst begrepen we niet wat er aan de hand was, maar toen zagen we dat de Oekraïense colonnes van alle kanten zwaar onder vuur werden genomen en dat ze zelf ook terug schoten", vertelt Koslov, die het van een paar honderd meter afstand zag gebeuren.

Tegen de overmacht van rebellen en Russische militairen die hen in de dichte bossen langs de zuidelijke route lagen op te wachten, konden ze niet op. Velen probeerden rennend weg te komen via de velden, maar werden ook beschoten. Veel Oekraïeners werden zonder enig mededogen vermoord, anderen werden gevangen genomen. "Het schieten ging urenlang door, tot in de nacht", herinnert Koslov zich.

De meeste militairen die hij in de dagen daarvoor sprak zullen het drama niet hebben overleefd, denkt hij. "Ik ben veel op die weg geweest, toen we het moesten opruimen. Het was gruwelijk om te zien. Er lagen honderden uitgebrande wrakken van tanks, pantserwagens en andere voertuigen. De weg was glibberig van het bloed, het was moeilijk om er te rijden. Overal lagen lichaamsdelen. Op een plaats zag ik een stapel doden van bijna twee meter hoog, misschien door de drukgolf van explosies."

Het is een groot nationaal trauma geworden voor Oekraïne, zegt Koslov. "Er zijn honderden doden gevallen, misschien wel duizend. We vonden weken en maanden daarna nog lichamen in de velden. Velen zijn hier ergens begraven, bij onder meer een plaats voor veekadavers, een kilometer of vier verderop."

Hij zegt zich zowel Oekraïens als Russisch te voelen, maar verscheurd te worden tussen beide kanten. "Deze oorlog is niet nodig. We willen geen gevechten. Bepaalde mensen gebruiken deze oorlog om er zelf beter van te worden, ten koste van het bloed van burgers. Wie gelijk heeft en wie ongelijk, moet de geschiedenis uitmaken. Een ding is zeker: de gewone mensen willen deze oorlog absoluut niet."

Koslov denkt dat een deling van Oekraïne onvermijdelijk is geworden. "Het land van mijn broeders en zusters is zo diep verdeeld geraakt. Daarvoor een oplossing vinden is heel moeilijk geworden. Misschien is dat alleen mogelijk als je de mensen ook fysiek gescheiden laat leven."

undefined

Een keerpunt in de oorlog

De verwoeste tanks, pantservoertuigen, vrachtwagens en de tientallen verbrande lichamen zijn al lang weg, maar de beelden staan in Oekraïne nog op ieders netvlies. De 'Slag om Ilovaisk' eindigde in het grootste bloedbad tot dan toe in de oorlog die een paar maanden eerder was begonnen met de bezetting van overheidsgebouwen door separatisten.

Bij het drama in en rond Ilovaisk in augustus 2014 zijn zeker 366 leden van de Oekraïense strijdkrachten omgekomen, maakte de Oekraïense militair aanklager Anatoliy Matios deze maand bekend. Daarbij zijn er 158 vermisten die vermoedelijk ook gesneuveld zijn; samen meer dan 520 doden. 429 militairen raakten gewond, 128 zijn krijgsgevangen gemaakt, aldus Matios.

Nog steeds wordt onderzocht wie de verantwoordelijkheid draagt voor het feit dat er geen versterking werd gestuurd naar Ilovaisk. Het bloedbad kostte al wel defensieminister Heletey zijn baan. Hij diende in oktober zijn ontslag in bij de Oekraïense president Petro Porosjenko.

De slag om Ilovaisk en de opening van een tweede front door Russische troepen en rebellen in het zuiden bij de Zee van Azov, werden keerpunten in de oorlog. Door de nederlagen moest Porosjenko op 5 september een staakt-het-vuren vragen. Het gaf Oekraïne tijd om op adem te komen. Maar de gevechten laaiden eind september alweer op rond het vliegveld van Donetsk, waar Oekraïne op 21 januari een nederlaag leed.

In februari volgde het verlies van Debaltsevo, kort voor het akkoord van Minsk van kracht werd. Onder deze wapenstilstand waren de gevechten een aantal maanden minder fel, maar de laatste tijd laaien ze weer op.

Partijen beschuldigen elkaar ervan een nieuw offensief voor te bereiden.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden