Blik op spirituele hamburgers

interview R| De Scientologykerk is zo gesloten als een oester. Maar Louis Theroux vond een manier om er een film over te maken.

Hij sprak met neonazi's, pedoseksuelen, drugshandelaren, zionisten. Nu vond de Britse documentairemaker Louis Theroux het tijd om te gaan praten met leden van de Scientologykerk. Na tien jaar vruchteloos op de deur kloppen bij de notoir gesloten instelling, bedacht Theroux een manier om toch een kijkje in de keuken te geven.

"Ik vind het zó'n fascinerend onderwerp", is het simpele antwoord op de vraag waarom hij een lange documentaire wilde maken over de Scientologykerk. Theroux zit er in een warme Amsterdamse hotellobby, pal tegenover het Nederlandse hoofdkantoor van de kerk, kwiek bij. "Het is de ultieme combinatie van dingen die ik interessant vind: religie, kapitalisme, showbizz en Amerika."

Theroux (Singapore 1970, zoon van schrijver Paul Theroux) begon ooit onder de vleugels van documentairemaker Michael Moore, en verwierf de afgelopen vijftien jaar faam met BBC-documentaires waarin hij de tijd neemt voor mensen die zichzelf met, laten we zeggen, uitgesproken ideeën of levenswijzen in de marges van de samenleving manoeuvreren.

Scientologists bijvoorbeeld. Hoe is het mogelijk, vraagt Theroux zich hardop af, dat mensen volgelingen worden van iemand als Ron Hubbard, 'een sciencefiction-schrijver die in de jaren vijftig boeken schreef over reizen naar de maan'.

Maakt het uit, wie een religieuze beweging begint?

Theroux: "Ja, dat vind ik wel. En ook: wanneer. Er is een reden dat mensen ooit de maan of bomen aanbaden, toen ze nog geen verklaring hadden voor allerlei natuurverschijnselen. Des te vreemder is het om een religie te beginnen in een tijdperk waarin wetenschap de magie uit de fysieke realiteit heeft gehaald.

"Dit vind ik fascinerend: in dezelfde tijd dat Hubbard zijn boek 'Dianetics' publiceerde, kwam McDonald's op, een bedrijf met eenzelfde businessmodel: de franchise. Amerikanen combineren spiritualiteit en commercialiteit en exporteren die met fastfood, films en religie over de hele wereld. Scientology levert een soort spirituele hamburgers."

Onderwerpen mogen ver van zijn persoonlijke bed staan - Theroux gaf zelf eens voor de camera aan ongelovig te zijn - zijn documentaires zijn geen freakshows. De filmmaker lijkt oprecht nieuwsgierig naar mensen, buitenissig of niet. Op hun beurt lijken zij zich veilig bij hem te voelen. Wanneer je hem ontmoet snap je waarom. Bij het handenschudden is híj degene die vragen stelt. Niet eens uit beleefdheid, lijkt het, hij wil gewoon weten wie er tegenover hem zit. En met zijn ernstige donkere ogen, losse overhemden en rommelige haar is hij eerder een nerdy, bijna naïeve vragensteller dan een confronterende interviewer.

Van een drugshandelaar wil Theroux - gekleed in kogelvrij vest - weten wat die hanger tjokvol diamanten om z'n nek heeft gekost. Je ziet de man even verlegen glimmen van trots. Met een Amerikaanse neonazi maakt hij grapjes aan de barbecue en zakt hij door in een Mexicaanse bar - en laat hem tussendoor weten hoe verwerpelijk hij diens racistische ideeën vindt.

Zijn aanpak van behoudende vriendschappelijkheid leidt ertoe dat mensen hun gedachtengoed zelf blootleggen.

In 'My Scientology Movie', vanaf morgen in de bioscopen, bleek juist die werkwijze onmogelijk: de kerk laat geen journalisten toe, leden spreken zich behalve in promofilmpjes niet uit, en afvalligen zijn bang of keren zich in bitterheid af van de groepering.

Was dat niet reden genoeg om geen film over Scientology te maken?

"Gedurende tien jaar wel, ja. Maar dat veranderde toen ik een manier bedacht om toch dat gevoel te krijgen voor het leven in de kerk, en voor de prijs die leden betalen die besluiten eruit te stappen."

Samen met de regisseur, de Britse documentairemaker John Dower, kwam Theroux op het idee van nagespeelde scènes, een vaker beproefd stijlmiddel in het genre. 'The Act of Killing' (waarin Indonesische voormalige paramilitairen naspelen hoe ze communisten vermoordden) was een belangrijke inspiratiebron.

De makers houden een aantal castingsessies: in Los Angeles zoeken ze acteurs die de huidige kerkleider, David Miscavige, kunnen spelen, een man die bekendstaat om vlammende speeches, intimidatie en zelfs geweld jegens onderdanen. En een acteur die in de huid kan kruipen van Hollywoodster Tom Cruise, Scientology's belangrijkste boegbeeld.

Hun initiatieven blijven niet onopgemerkt: prompt stuurt de kerk een cameraploegje af op Theroux. Dat levert eigenaardige cameraduels op, waarbij beide partijen elkaar via de lens proberen te intimideren.

Erg onder de indruk was Theroux daar niet van, zegt hij nu. "Ik zie wel waar dat beeldmateriaal opduikt." Intimiderender was de stapel brieven die de kerkleiding toestuurde. "Scientology heeft diepe zakken en is niet te beroerd om advocaten aan het werk te zetten."

Producent BBC, die z'n imago van journalistieke evenwichtigheid graag hoog houdt, eiste dat Theroux het 'weerwoord' van de kerk in de film meenam. "Vandaar de teksten met statements als 'wat zojuist is gezegd ontkent de Scientoloykerk ten zeerste'. Het was een beetje bewerkelijk, en je wilt de kijker niet opschepen met allerlei leesmateriaal. Maar ik ben het er wel mee eens, ik wilde zelf ook graag weten: wat zou Scientology hiervan vinden?"

Belangrijke bron voor de nagespeelde scènes, die onder meer trainingssessies voor nieuwe leden verbeelden, is voormalig Scientology-lid Marty Rathbun, een man die na zevenentwintig jaar de kerk verliet. Met hem slaagde de filmmaker erin toch een 'typische Theroux-relatie' op te bouwen: een mix van vriendschappelijkheid en zichtbaar ongemak. "De relatie was het fundament onder de film, maar ik ga me gaandeweg steeds meer afvragen: wie is deze man, met wie ik, bij wijze van spreken, in bed ben gekropen?

"Tegelijkertijd levert juist Marty zo'n goede bijdrage aan de film, omdat hij nog steeds min of meer open staat voor de positieve kanten van de kerk. Hij belichaamt het vraagstuk waar ik me het hoofd maar over blijf breken: hoe kunnen volwassen mensen zich vrijwillig onderwerpen aan een regime dat als onderdrukkend wordt omschreven, en pas na jaren tot het besef komen: het is een sekte?"

Door de relatie met zijn personage Marty kreeg de maker toch een soort antwoord. Theroux: "Dit is, denk ik, de vraag die we onszelf moeten stellen: als je denkt dat je de oplossing hebt voor alle problemen die de mensheid al eeuwen, millennia teisteren, de oplossing voor gekte, oorlog en misdaad, zou je daar niet alles voor over hebben? Dat is fundamentalisme, het natuurlijke eindpunt van alle religies. Alleen is het bij Scientology niet het eindpunt: er is alleen maar fundamentalisme."

De recensie van de film staat op pagina 14.

'Ik bleef mijn hoofd erover breken: hoe kunnen volwassen mensen zich vrijwillig onderwerpen aan dit regime?'

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden