Blijvend kritisch en zoekend

Zes maanden na Nelson Mandela's dood heeft Zuid-Afrika met de schrijfster Nadine Gordimer nog een van haar grote persoonlijkheden verloren. Zondagavond overleed ze, negentig jaar oud.

Afkomstig van een mistroostig mijnwerkersdorp en vanwege het vermoeden van een zwakke gezondheid dikwijls door haar moeder thuis gehouden, groeide Gordimer uit tot een van de twee belangrijkste Engelstalige auteurs van haar land. Alleen J. M. Coetzee, die net als zij de Nobelprijs kreeg, kon zich met haar meten.

Gordimer vond dat ze gedurende haar hele carrière eigenlijk maar één enkel boek schreef, in een poging de mentaliteit van haar eigen tijd en leefwereld vast te leggen. Met een oeuvre van vijftien romans (waarvan de meeste in het Nederlands zijn vertaald) en achttien verhalenbundels richtte ze zich vooral op de complexe, door apartheid en racisme gedomineerde werkelijkheid van haar geboorteland dat binnen luttele decennia ingrijpende veranderingen doormaakte. Daarbij liet ze zien hoe privélevens verstrikt kunnen raken in de politieke en maatschappelijke omstandigheden. Ze liet geen misverstand bestaan omtrent haar engagement, maar kon evenmin beticht worden van geforceerde politieke correctheid. Voor haar was het allereerst de vraag of ze kon voldoen aan literaire criteria. Daarbij legde ze de lat hoog.

Gordimers personages vinden we aan weerskanten van de streep tussen slachtoffers en daders, maar ook in de minstens zo hachelijke tussenpositie waarin ook zij zichzelf bevond. Als lid van de blanke elite koos ze ervoor om zich openlijk tegen de apartheid te verzetten. Niettemin was haar reputatie als activiste niet onomstreden. Men kende haar als het kleine, fijngebouwde vrouwtje dat samen met haar man, de kunsthandelaar Reinhold Cassirer, een herenhuis in Johannesburg bewoonde. Daarmee week ze af van de eis dat solidariteit met de onderdrukten niet alleen in woord en daad moest worden getoond, maar ook in een sobere levensstijl. Maar haar zwarte medestanders vergaven het haar graag. Binnen de anti-apartheidsbeweging was ze een moederfiguur geworden, niet alleen voor haar mede-activisten maar ook voor beginnende schrijvers die bij haar kwamen voor advies en steun, ook financieel. In die hoedanigheid liet ze zich kennen als een nuchtere en strenge mentor, maar ook als een genereuze beschermvrouw.

Na het einde van het apartheidsbewind schrok Gordimer er niet voor terug kritiek op de ANC-regering te uiten als ze dat nodig vond. Zo sprak ze zich onlangs nog uit tegen een wet die de persvrijheid moest indammen. Wat censuur betreft was ze ervaringsdeskundige. Ten tijde van de blanke minderheidsregering werden romans als 'A World of Strangers' en 'Burger's Daughter' verboden.

'Iedereen komt ten slotte bij zichzelf uit', heeft Gordimer eens gezegd. De laatste etappe van die weg is nu geëindigd. Maar haar werk en de waardering daarvoor overleven. Zo heeft het ANC al laten weten dat Gordimers werk kan gelden als 'onze spiegel en als een nooit eindigende zoektocht naar menselijkheid'.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden