jan & daan

Blijven we elkaar wel schrijven, nu ik in een andere tijd leef?

Daan van Eijk Beeld Maartje Geels

Daan van Eijk en Jan Beuving vormden samen het (wetenschaps)cabaretduo Jan & Daan. Jan is wiskundige en theatermaker. Daan is natuurkundige aan de University of Wisconsin in Madison, VS. Om de week stellen zij elkaar hier een vraag.

Dag Jan,

In verhalen gebeurt het regelmatig dat een reeds overleden persoon een boodschap achterlaat: 'Als je dit leest/hoort/ziet, ben ik er niet meer'. Het schrijven van dit stukje voelt ongeveer zo. Op het moment van schrijven zit ik namelijk nog in een koffietentje in Amsterdam, maar als het in de krant verschijnt woon ik al twee weken in de Verenigde Staten. Samen met mijn vrouw ga ik daar op avontuur: nieuwe banen, een nieuw huis, een nieuw bestaan.

Wat hetzelfde blijft, is het onderwerp van mijn onderzoek in de deeltjesfysica: wat zijn precies de fysische eigenschappen van neutrino's, de bijna-onzichtbare fundamentele deeltjes die elke seconde weer in gigantische aantallen dwars door ons - en zelfs dwars door de aarde - gaan? Een van de grote vragen over neutrino's die we uiteindelijk willen beantwoorden is deze: maakt het voor neutrino's uit of ik de tijd omdraai of niet?

Stel je voor dat ik een video maak van een ei dat van tafel op de grond kapot valt. Als ik die video achterstevoren afspeel en dat aan iemand laat zien, dan weet diegene direct dat het om een video gaat die achterstevoren wordt afgespeeld. Het gebeurt namelijk nooit dat een kapot ei zichzelf op de grond bij elkaar raapt en dan omhoog 'valt' op tafel. Speel ik echter een video af van iemand die een bal recht omhoog gooit en die weer opvangt, dan is het onmogelijk om te zeggen of de video vooruit loopt of achterstevoren. Conclusie: sommige fysische processen zijn omkeerbaar in de tijd zonder dat dat merkbaar is, andere niet. De vraag is in welke categorie deeltjesprocessen met neutrino's vallen en of dat van invloed is op de samenstelling en ontwikkeling van het heelal.

Het omdraaien van de tijd spreekt tot de verbeelding. Waarom valt dat ei eigenlijk nooit omhoog? En hoe komt het dat we ons het verleden wel kunnen herinneren, maar niet de toekomst? Met zo'n grote verandering op komst probeer ik me meer dan gewoonlijk voor te stellen hoe mijn leven eruit gaat zien in de nabije toekomst.

Om ten minste een deel van die onzekerheid weg te nemen de volgende vraag: zullen we elkaar na de zomervakantie in ieder geval blijven schrijven?

Tekst loopt door onder afbeelding

Jan Beuving. Beeld Maartje Geels

Ha Daan,

Vroeger zou zo'n overtocht praktisch het einde zijn geweest van je wetenschappelijke banden met Europa. Alhoewel: je had brieven kunnen sturen. Een mooie bezigheid, want een brief geeft de verplichting heel goed na te denken voor je iets opschrijft. Met het mailverkeer is de wereld kleiner, en dus de wetenschap universeler geworden. Maar soms denk ik wel dat de poëzie en de finesses in de formuleringen daardoor een beetje verdwenen zijn. Een brief - zeker een handgeschreven brief - ordent je gedachten.

Neem iemand als James Clerk Maxwell, de grote natuurkundige. Zijn brieven zijn verzameld en uitgegeven, en daar staan prachtige dingen in. Zou er één hedendaagse wetenschapper zijn van wie we over vijftig jaar de gebundelde e-mails kunnen lezen?

Ik moest aan Maxwell denken bij je verhaal over de (on)omkeerbaarheid van tijd. Hij schreef ooit, in een brief aan zijn collega-natuurkundige John Strutt (beter bekend als Lord Rayleigh), dat als je een emmer water leeggooit in de zee, je nooit meer hetzelfde water terug kunt krijgen in de emmer.

Wat een prachtig beeld! Alles is er nog: het water, de emmer, maar het is opgegaan in de chaos. Tijd gaat maar één kant op. Sommige processen kun je misschien omdraaien zonder dat je het verschil ziet, maar met de tijd kan dat niet. Neem die bal die recht omhoog wordt gegooid. Als ik een klok naast de balgooier zet, kan ik daarop gemakkelijk zien of het filmpje voor- of achterwaarts wordt afgespeeld. Neutrino's zijn misschien (nog) niet te filmen, maar daarvoor moet in theorie toch hetzelfde gelden? Omdat ze bewegen, zijn ze afhankelijk van de tijd. Hun bewegingen zouden namelijk niet kunnen plaatsvinden als er geen tijd was. Al kan ik de beweging van de neutrino niet onderscheiden van zijn tegenbeweging, ik kan de tijd wél zien. Of mis ik iets?

Misschien moeten we wat tijd over dit vraagstuk heen laten gaan. Kun jij daar eerst je onderzoek opstarten. Voordeel van de huidige tijd is dat we onze vragenwisseling in de krant gewoon kunnen voortzetten na de zomer. Dus: tot in de toekomst!

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden