Recensie

Blijven schrijven, had ik dat ook gedaan onder die terreur?’

Beeld Trouw

Michel Krielaars (1961) is schrijver en chef Boeken van NRC Handelsblad. Hij was jarenlang correspondent in Moskou.

Tijdens lezingen in het land over mijn vorige boek ‘Het brilletje van Tsjechov’ merkte ik hoe weinig mensen eigenlijk wisten over de terreur onder Stalin. Daar moest ik iets mee.

De schrijver Vasili Grossman (1905-1964) was een logische hoofdfiguur. Zijn boek ‘Leven en lot’, dat speelt tijdens de Tweede Wereldoorlog, beschouw ik als een soort bijbel. Ik heb het meerdere keren herlezen en haal er ook levenswijsheden uit.

De auteur Isaak Babel (1894-1940) diende zich aan als tweede hoofdfiguur. Hij werd uiteindelijk een van de miljoenen slachtoffers van Stalins terreur. Grossman werd wel vermalen door het systeem, maar niet vermoord.

Ze waren allebei Joods. Veel Russen met die achtergrond schaarden zich enthousiast achter de revolutie. Die zetten zich ook af tegen het antisemitisme. Beiden moeten oprecht hebben geloofd in verandering, de komst van de nieuwe mens. Het regime wilde schrijvers ook voor dat doel gebruiken, als ingenieurs van de ziel, herauten van de nieuwe tijd.

Babel begreep al relatief vroeg dat het nieuwe bewind weinig goeds kon brengen. Vanaf dat moment schreef hij alleen nog voor de bureaula. Maar met het eerdere ‘Rode ruiterij’, waarin hij ook de wreedheden van het Rode Leger tijdens de burgeroorlog na de revolutie benoemde, had hij in feite zijn doodvonnis al getekend.

Tekst loopt door onder afbeelding. 

Joseph Stalin Beeld anp

'Leven en lot'

Grossman had waarschijnlijk lang het idee dat het gewelddadige iets tijdelijks zou zijn, dat er betere tijden zouden komen. Hij was een stuk jonger dan Babel, begon net door te breken bij de aanvang van Stalins terreur. Mogelijk heeft de Tweede Wereldoorlog hem het leven gered. Als verslaggever, die beschreef hoe het echt was, werd hij erg populair. Het manuscript van ‘Leven en lot’, waarin hij zijn frontervaringen verwerkte, werd in beslag genomen, maar Grossman liet men ongemoeid. Al kwam hij vlak voor Stalins dood weer in beeld van de vervolgers.

Veel cruciale plaatsen heb ik zelf bezocht. De verhalen komen dan tot leven. In Stalingrad, Oekraïne of Treblinka neemt je bewondering voor het schrijverschap alleen maar toe. De kogels vlogen hem om de oren, zijn volk, zijn familie werd vermoord en toch wist hij zijn ervaringen direct om te zetten in grootse literatuur.

Van Babel is relatief weinig bekend. Hij moet grappig en scherp zijn geweest, speelde een beetje de rol van de grote schrijver. Maar wat echt in hem omging, weten we niet. Over het leven van Grossman is iets meer duidelijk. Waarheid en verdichting lopen wel door elkaar. Een jonge Russische onderzoeker probeert nu in drie delen de feiten op een rijtje te zetten. Daarna kan iemand hem echt gaan biograferen. Ik zou dat wel willen doen. Dit boek heeft me nog dichter tot Grossman gebracht.

De Russen moeten in die laatste twintig jaar onder Stalin het gevoel hebben gehad dat ze in een horrorfilm zaten. In nazi-Duitsland wist je nog wat je kon verwachten van het regime, in de Sovjet-Unie was sprake van absolute willekeur. Iedereen moest voortdurend op zijn hoede zijn. Zelfs je beste vriend kon je verraden. Mensen kregen soms de kogel, omdat opgelegde executiequota moesten worden gehaald.

Het is eigenlijk niet voor te stellen hoe het is om onder die omstandigheden te blijven leven en werken. Toch doe je dat. Doorgaan met schrijven bij die voortdurende dreiging, had ik dat ook gedaan? Misschien had ik wel een einde aan mijn leven gemaakt. Of was ik, zoals de schrijver Konstantin Paustovski, houtvester geworden. Maar ja, ook met zulke onschuldige beroepen kon je aan de beurt komen.”

Michel Krielaars - Alles voor het moederland. De Stalinterreur ten tijde van Isaak Babel en Vasili Grossman
Atlas Contact; 344 blz. €19,99

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden