Blijven drijven in Makoko

Makoko, de krottenwijk op palen in het Lagos Lagoon in Nigeria, is cultureel erfgoed, vinden voorstanders. Maar de overheid wil van de illegale nederzetting af. Een architect biedt een duurzaam alternatief dat de waterstad zou kunnen redden.

De stank is haast ondraaglijk. Een onaangenaam boeket van rotte eieren en rioollucht verwelkomt de bezoeker van Makoko. Overal in deze sloppenwijk in de Lagune van Lagos, Nigeria's economische hoofdstad, drijft plastic en ander - waarschijnlijk ook menselijk ¿ afval. De omliggende houtzagerijen met hun brommende generatoren dekken de waterstad met een zwarte rookdeken toe.

Moeilijk te geloven dat duizenden mensen uit andere delen van Nigeria en buurlanden zoals Benin juist dit gebied, eind 18de eeuw ontstaan als vissersdorp, als hun thuis hebben gekozen. Ze bouwden hun huisjes op palen, kochten een bootje en leefden van de visserij. Of tegenwoordig als beltegoedverkoper, kapper, kleermaker en zelfs vuilnisman. Officieel wonen er ruim 85.000 mensen in Makoko. Volgens de meeste Lagosianen zijn het er minstens een kwart miljoen. Anderen hebben het over een half miljoen tot twee miljoen inwoners. Niks in Makoko is officieel; deze illegale nederzetting wordt al zo'n 120 jaar gedoogd door de overheid.

Tot een jaar geleden. De bestuurders van deelstaat Lagos besloten dat het klaar was met de almaar uitdijende watergemeenschap. Onder het mom van veiligheid - er zijn vaak overstromingen ¿ werd de sloop van duizenden paalwoningen aangekondigd. Zonder eigendomsbewijzen stonden de bewoners machteloos. 72 uur kregen ze om te evacueren voordat de kettingzagen honderden houten huisjes vernietigden. De afgestompte palen boven de oppervlakte herinneren daaraan. Er zouden meer waterwoningen sneuvelen, ware het niet dat er een dode viel tijdens de schoonveegactie. De sloop is sindsdien opgeschort, maar nog niet van de baan. De krottenwijk is de staat namelijk letterlijk een doorn in het oog; het is het eerste wat je ziet als je Lagos vanaf vliegveld Murtala Muhammed binnenrijdt. De machthebbers van de propvolle - een geschatte 18 miljoen inwoners - en daardoor peperdure deelstaat zien liever chique nieuwbouw ontstaan op deze toplocatie aan het water.

Hoe cru ook om duizenden families van huis en haard te verdrijven, Makoko lijkt niet het meest veilige leefgebied. Kinderen plonzen vanaf hun veranda's vrolijk in het vervuilde water. Dat kan toch niet gezond zijn? "Ach, ze zijn immuun voor alles wat hier drijft", vertelt leraar en activist Anyi Madubuko, die zich de situatie van de bewoners na de sloop aantrok en vanuit de stad Ibadan naar Makoko kwam om les te geven. "De kinderen hier kunnen eerder zwemmen dan lopen."

Bang voor buitenwereld
En al dat drijvende afval dan? "Dat is niet van ons, ze dumpen het hier!", reageert voedselverkoopster Elizabeth Okeu (27) fel. De moeder van vier kinderen is nog altijd bang dat de overheid de sloop door zal zetten. "Waar zouden we naartoe moeten? Ik zou nooit op het land kunnen wonen." Zelfs Taiwo Shemede (21), die bedrijfskunde studeert in buurland Benin, zou voor de sloppenwijk kiezen. "Wat moeten we aan land? Wij zijn een vissersvolk. Denk niet dat we allemaal arm zijn. Sommigen van ons verdienen goed met de visserij. Daarom ben ik in mijn vakantie hier; om bij te verdienen." Shemede probeert zijn broertjes en zusjes wel eens mee te nemen naar het vasteland, de stad in. "Ze zijn bang voor de buitenwereld. 'Die mensen daar willen vechten', zeggen ze. Wij dorpelingen passen niet in die snelle, drukke wereld." Begrijpelijk; de kalmte in Makoko - slechts minuten verwijderd van de stad - lijkt in niets op de hectiek van Lagos.

De overstromingen met vele doden als gevolg, nemen de bewoners voor lief. Vorig jaar nog kwamen er 363 mensen om. Daarvoor bedacht de Nigeriaanse architect Kunlé Adeyemi (37) met NLÉ, zijn internationale praktijk die zich vanuit Amsterdam richt op zich ontwikkelende steden zoals Lagos, een oplossing; het eerste gebouw in Makoko dat niet op palen rust. "De drijvende school? Ik vaar u er heen. Iedereen kent het gebouw van meneer Kunlé." Een jaar of acht zal hij zijn, deze watertaxichauffeur met zijn houten boot. Als een volwassen man voert hij het voertuig behendig tussen de andere honderden boten door. Soepel glijdend, dan weer ruw botsend tegen dobberende fruit -of visverkoopster. Ook winkelen doe je in Makoko op het water. De dames geven geen sjoege. Botsen hoort erbij.

Dan doemt een hoge, blankhouten constructie met blauw puntdak op. Het steekt strak en majestueus af tegen de verweerde, kleine bouwseltjes die zo kenmerkend zijn voor Makoko. Net zoals architect Adeyemi, die met zijn hagelwitte blouse, zwarte Ray-Ban zonnebril en iPad ook uit de toon valt. Wat is dat blauwe plastic onder de houten vloer? "Dat zijn de 256 lege plastic tonnen waar dit gebouw op drijft. Ja, het drijft echt. Het deint mee met het tij en kan dus niet overstromen. Na een storm een tijdje terug hebben we het wel verankerd; het stond opeens heel ergens anders." Lachend: "En nee, ondanks de drie verdiepingen kan het niet omvallen. Bij de feestelijke opening een paar maanden terug, toen er honderden mensen waren, en ook op de bovenste verdieping over de balustrade hingen, is dat wel duidelijk geworden." Het even simpele als vindingrijke ontwerp is wereldwijd geprezen.

Duurzaam bouwen
Maar waarom een school en geen huis? "Voor elk van de tweehonderd kinderen op mijn school, zitten er tien thuis", weet leraar Madubuko. "Meer scholen zijn echt nodig." De drijvende school met zijn open structuur dient ook als ontmoetingsplaats voor alle inwoners. Terwijl op de eerste etage les wordt gegeven, kan er beneden een buurtvergadering plaatsvinden. Het is ook bedoeld als voorbeeld van duurzaam bouwen; zonnepanelen op het dak, een composttoilet, een regenwaterreservoir en alle materialen komen uit de directe omgeving. Ook de bouwers zijn inwoners van Makoko. En zoals zij, bouwde architect Adeyemi, eerder werkzaam bij Rem Koolhaas' OMA, zonder toestemming van de overheid. Gaandeweg kwam er wel steun van het ministerie van milieu, alsook het ontwikkelingsprogramma van de Verenigde Naties. Of de sloop daarmee van de agenda af is, blijft onduidelijk.

Ondertussen steekt de school triomfantelijk, als een eigentijds kasteel, boven alles uit. Als voorbeeld van een toekomstig modern Makoko. "Dit gebied zou je cultureel erfgoed kunnen noemen", zegt Adeyemi, "Maar om te overleven, om met klimaatsverandering om te kunnen gaan, moeten dingen anders. Ik hoop dat we nu een alternatief bouwsysteem in gang hebben gezet, ook voor andere groeiende kustgemeenschappen in Afrika."

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden