Blauwdruk van toekomstig Afrika

Bij de inzendingen voor de architectuurprijs 'Blueprint of Paradise' zitten weinig gebouwen. Ontwerpen voor markten, pleinen en straten sluiten beter aan bij de Afrikaanse mentaliteit.

'In Afrika draait het niet om de gebouwen, maar om de ruimte tussen de gebouwen.' Joe-Osae Addo, gerenommeerd architect uit Ghana en een zwaargewicht in de internationale architectuurwereld, snapt wel waarom er voor de ontwerpwedstrijd 'Blueprint of Paradise' nauwelijks inzendingen waren voor gebouwen.

Het Afrikamuseum en African Architecture Matters schreven een prijsvraag uit voor Afrikaanse architecten en planners, met de vraag: hoe ziet toekomstig gebouwd Afrika eruit? Rond 2025 zal meer dan de helft van de ruim 1 miljard Afrikanen in en rond een stad wonen. Net als andere wereldsteden kampen Afrikaanse steden met vraagstukken rond afvalverwerking, het tekort aan woningen en het gebruik van de openbare ruimte. Hoe zou Afrika met deze problemen kunnen omgaan? Van de 43 ingezonden toekomstvisies op de inrichting en bebouwing van Afrika, selecteerde een internationale jury twaalf ideeën die kans maken op drie prijzen van tussen de 2500 en 7500 euro.

Opvallend bij deze wedstrijd was dat de meeste inzenders, in plaats van gebouwen te ontwerpen, oplossingen bedachten voor de overvolle straten, markten en pleinen op het continent. De jury, bestaande uit architect Addo, de Malinese schrijver, filmmaker en historicus Manthia Diawara, de Ghanese schrijfster en architect Lesley Lokko en de Nederlandse journaliste Femke van Zeijl, constateerde dat de deelnemers ingrepen voorstelden in de openbare ruimte zonder het huidige informele en meervoudige gebruik te verstoren. Dat is opvallend, omdat tot nu toe de meeste voorgenomen stadsingrepen in Afrika uitgaan van het elimineren van informele structuren.

"Daaruit blijkt dat de meeste inzenders de Afrikaanse geest en mentaliteit begrijpen", zegt juryvoorzitter Addo. "Een groot deel van het Afrikaanse leven speelt zich buiten af. In Nederland hebben deze openbare ruimten een eigen vaste functie. In Afrika zijn ze multifunctioneel en flexibel. Daar vindt op straat het dagelijks leven plaats, wordt handel gedreven, gesport, gespeeld en ontmoeten mensen elkaar. De openbare ruimte bepaalt de sfeer van een stad. Maar in de oprukkende steden wordt er zo snel gebouwd dat de grote behoefte aan openbare ruimte over het hoofd wordt gezien. De ontwerpers die aan de wedstrijd mee hebben gedaan, hebben geprobeerd aan die behoefte te voldoen."

Addo wilde met deze ontwerpwedstrijd vooral ook Afrikanen hun eigen verhaal laten vertellen. "Hoe beschrijf je Afrika? Door het koloniale verleden is de identiteit van Afrikanen zo lang bepaald geweest door anderen. De invloed van het Westen op alle facetten van het Afrikaanse leven is zo groot dat er tot op de dag van vandaag een identiteitscrisis heerst. Wat is Afrikaans? Hoe ziet dat eruit? Dat zijn vragen waarop ik antwoorden wilde zien in deze wedstrijd. Het ging niet alleen om gebouwen en ontwerpen, maar om een debat onder Afrikanen over identiteit."

Dat begint volgens Addo al bij de manier waarop de ontwerpers hun idee inzonden. De geijkte schetsen en computertekeningen konden hem, hoe goed ze ook waren, niet bekoren. Hij was daarom bijzonder blij met de inzending van een gedicht dat werd vertaald in een geometrisch figuur. "Dat is zo mooi afwijkend van het standaard westerse idee van hoe je een ontwerp zou moeten presenteren. Jammer was dat de inzender dat figuur daarna weer tot een gebouw versimpelde. Dat had aan onze fantasie overgelaten moeten worden. Verbeelding. Wat er niet wordt gezegd of getoond. Dat hoort ook bij Afrika."

Ook de animatievideo van Zuid-Afrikaan Martin Kruger, een van de drie kanshebbers op een prijs, was volgens Addo een schot in de roos. De animatie begint onder de bekende Afrikaanse baobab, een plek die schaduw biedt, waar mensen bij elkaar komen, en verandert langzaam in een moderne, drukkere variant. Met openbaar vervoer, auto's, een markt, spelende kinderen en dieren. "Al tekenend schetst een hand letterlijk het verhaal van de Afrikaanse samenleving. Hij maakt gebruik van muziek! Een wezenlijk onderdeel van Afrika. En het geluid van overvliegende vogels, een kraaiende haan, een knappend vuurtje. Deze inzending raakte mij echt in mijn ziel."

Maar Addo, die na decennia een architectenbureau te hebben gehad in Los Angeles nu weer in Ghana woont en werkt, heeft ook kritiek. "De inzendingen waren te veel gefixeerd op de grote steden. Dat is een westerse notie van moderniteit. In deze tijd, waarin internet voor veel Afrikanen beschikbaar is, kan iemand in een klein dorp in Ghana precies dezelfde dingen doen en bereiken als iemand die maar vastzit in de constante files van de hoofdstad. Daarom heb ik buiten Accra ook meteen een kantoor geopend in Tamale, in het noorden. Want over een jaar of twintig zullen we inzien dat de rurale gebieden de echte primaire bron van economische vooruitgang zijn. Ik geloof dat Afrika daarin ook een voorbeeld voor de wereld kan zijn."

African Architecture Matters
vertaalde de geselecteerde ontwerpen naar de tentoonstelling 'Blueprints of Paradise' die vandaag wordt geopend in het Afrika Museum in Berg en Dal in aanwezigheid van de winnende deelnemers. Dan wordt de uitslag van de ontwerpwedstrijd bekendgemaakt. 'Blueprints of Paradise' is te zien t/m 30 oktober.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden