Black power in Brazilië

Brazilië ziet zichzelf graag als een raciale democratie, met een vrolijke mix van rassen. Maar veel zwarten zien dat anders.

Nergens werden zoveel slaven naartoe gesleept als naar Brazilië, en nog altijd is dit het land dat na Nigeria de grootste zwarte bevolking kent, met Salvador, in het noordoosten, als de hoofdstad van het Afrikaanse Brazilië.

Waar kan een stuk over de rassenproblemen van Brazilië dus beter beginnen dan bij Ile Aiye, de zwarte emancipatiebeweging in Salvadors sloppenwijk Liberdade? Veertig jaar geleden, toen Brazilië nog een rechtse militaire dictatuur was, werd de organisatie hier opgericht - heel voorzichtig. Hogepriesteres Mae Hilda, een van de spirituele leiders van de zwarte gemeenschap, beoefende de kunst van het schelpen lezen en stelde vast dat het kon, een eigen organisatie. Maar die mocht vooral niet Poder Negro heten, ofwel Black Power. Het militaire gezag zou zoiets nooit tolereren, wist Mae Hilda. Daarom werd het Ile Aiye, Huis van de Kosmos. Nu, een generatie later, de dictatuur alweer dertig jaar achter de rug, overweegt Ile Aiye een politieke partij te vormen, om de zwarten eindelijk een stem te geven in het bestuur. Potentiële partijnaam? Poder Negro.

Maar dit stuk zou ook kunnen beginnen met het verhaal van Bayane Fonseca (25) - hoe zij de eerste is in haar familie die een universitaire studie doet, en hoe trots haar analfabete grootmoeder (78) op haar is. Grootmoeder kwam op haar 14de vanaf het platteland naar Salvador en werkte haar hele leven als dienstmeisje; ze had graag naar school gewild, maar het mocht niet van de familie voor wie ze werkte.

Of een laatste optie: beginnen met Joselito Crispim (43), die onlangs met zijn twee zoons de film 'Django unchained' ging bekijken, waarin voormalige slaaf Jamie Fox wraak neemt op zijn meesters. Ze waren de enige zwarten in de bioscoop en de enigen die konden lachen om de grappen van regisseur Tarantino. "De witten in Brazilië zijn hier nog niet aan toe, anders dan in Amerika."

Het zijn voorbeelden van de achterstand die Brazilië heeft, maar ook van de sprongen die gemaakt worden, twee kanten van één verhaal: 125 jaar na de afschaffing van de slavernij - Brazilië was daar laat mee - maakt de zwarte gemeenschap zich op om de rechten binnen te halen die ze op papier al lang heeft. En dat in een land dat zich wegens de grootschalige vermenging van de rassen ziet als kleurenblind, en dat tegelijkertijd wel honderd benamingen heeft voor alle verschillende soorten mensen, gerangschikt naar kleur. Bij volkstellingen verklaart meer dan de helft van de bevolking van Afrikaanse afkomst te zijn.

Twee planeten
"De Brazilianen leven op twee verschillende planeten," zegt Joselito Crispim. "En de kloof is zowel economisch als raciaal." Crispim heeft in Liberdade, waar 400.000 mensen wonen, een eigen planeet geschapen, 'Bagunçaço', ofwel 'grote rotzooi'. In deze veilige rotzooi biedt hij de jongeren uit zijn favela een plek om zich uit te leven met muziek ¿ dat vooral - en andere kunstvormen: schrijven, schilderen, filmen. En dus níet aan de drugs gaan en de criminaliteit op zoeken. "Eigenlijk zouden de scholen dit moeten doen," zegt hij. "Maar onze openbare scholen laten het afweten."

Crispim spreekt over zwarten als 'negro's'. Dat klinkt als het Amerikaanse 'nigger' of het Nederlandse 'neger', maar heeft in Brazilië niet dezelfde negatieve klank. Hier is het 'petro' het taboe-woord, dat betekent ook 'zwart'. Het zijn maar woorden, zegt Crispim, en woorden krijgen pas betekenis door de context waarin ze gebruikt worden. In Brazilië is dat volgens hem 'de laatste fase van de slavernij'. "Kijk naar het misbaar dat wordt gemaakt nu de regering de huismeisjes het minimumloon wil geven. Witte middenklasse-families moeten opeens terug van drie huismeisjes naar één, hoe gaan ze dat redden? Hun idee was altijd dat de slavernij was afgeschaft om er bedienden voor in de plaats te krijgen. Zelf heb ik een opleiding voor bakker gedaan en een tijdje in een bakkerij gewerkt, als eerste zwarte op een hoger niveau. Tijdens de lunch gingen we soms eten bij een van de collega's thuis, omdat die in de buurt woonde. Iedereen ging door de voordeur, maar ik moest achterom. Pas toen ik protesteerde, mocht ik ook door de gewone-mensen-deur."

Nog steeds staat 'zwart' gelijk aan armoede en hebben blanke gezinnen alles, zegt Crispim. "Racisme is een dodelijk wapen: de levensverwachting van zwarten is veel lager dan die van blanken. Door slechtere gezondheidszorg, slechter onderwijs, slechtere arbeidsomstandigheden. Maar let op, door de positieve discriminatie in het onderwijs (sinds 2012 wettelijk verplicht, red.) gaat de komende generatie de schade inhalen."

Het voorbeeld van studente Bayane Fonseca, bevestigt het optimisme van Crispim. Hij had rechten willen studeren - "want voor de wet is iedereen gelijk" - maar moest aan het werk om geld te verdienen, zij wist altijd heel zeker dat ze naar de universiteit wilde, en kreeg daarvoor ook de mogelijkheid. Eerst volgde ze bij de Steve Biko-stichting (net als Bagunçaço en Ile Aiye een particulier zwart initiatief) een cursus die haar klaarstoomde voor het toelatingsexamen, noodzakelijk omdat de openbare middelbare scholen hun leerlingen veel te weinig meegeven. Bayane werd in 2009 toegelaten op een vrijwel geheel witte universiteit. Pas nu ze bijna klaar is met haar studie (communicatie), ziet ze meer zwarte studenten komen, dankzij het wettelijke quotum. "Eigenlijk ben ik daartegen, maar zolang wij nog geen gelijke kansen hebben, vind ik het goed."

Gevoel van eigenwaarde
De Steve Biko-stichting heeft in twintig jaar 8000 cursisten gehad, van wie er 2000 naar de universiteit zijn gegaan. Een groot succes, vindt directrice Jucy Silva. Ze denkt niet in de eerste plaats aan het gewone leerwerk, maar vooral aan het gevoel van eigenwaarde dat de leerlingen is bijgebracht. Dit zijn kinderen uit de favela's, die groot zijn geworden in een wereld die zwarten ziet als dom, met louter witte gezichten op televisie, met een politiek waar zwarten niet aan te pas komen. "Wij vertellen hen waar ze vandaan komen, we belichten hun Afrikaanse afkomst, en we brengen hen bij dat ze net zoveel rechten hebben als iedereen."

Vergeet niet, zegt Edwilson Lopes das Neves (53), we hebben het hier over de afstammelingen van koningen en koninginnen. "De zwarten zijn in Brazilië de voormalige slaven, maar dat is maar één aspect van hun geschiedenis. Ze zijn ook de nakomelingen van machtige mannen en vrouwen." De adjunct-directeur van Ile Aiye wil wel toegeven dat Afrikaanse roots niet automatisch een beter mens van je maken, maar hij hecht eraan te laten zien dat het verleden van de zwarten niet alleen bestaat uit vernedering. "Al mijn zes kinderen hebben Afrikaanse namen."

Ile Aiye komt voort uit de candomblé, de religie die de slaven meenamen uit West-Afrika, in Haïti de vorm kreeg van voodoo en in Suriname die van winti. Onderdrukt door de dictatuur, heeft de candomblé zich in Salvador ontwikkeld tot een religieus en sociaal verschijnsel, met grote geheimzinnigheid omgeven.

Hogepriesteres Mae Hildelice, dochter van Mae Hilde, heeft geen enkele behoefte er met een buitenlandse bezoeker over te praten. Ze is bij Ile Aiye hoofd van de school, daarom is ze aanwezig, maar over het lezen van de schelpen of over de gave de ziel van mensen te zien houdt ze vastbesloten haar mond. Alles wat ze kwijt wil, is dat het een 'groot gevecht' is geweest om de candomblé, en dus Ile Aiye, geaccepteerd te krijgen door de autoriteiten.

In Salvador is Ile Aiye het meest bekend om zijn eigen carnavalsgroep, die uitsluitend openstaat - ongebruikelijk in Brazilië - voor zwarten. Het tekent wat de zwarte gemeenschap nodig heeft, zegt Das Neves. "Wij moeten ons als negro's verenigen. We vormen de meerderheid en de tijd is gekomen de toegang tot de instituties af te dwingen. Inclusief de politiek. Poder negro! Want dit is een racistisch land, een valse democratie, een façade."

Grote verschillen tussen zwart en wit
De laatste volkstelling, die in 2010 werd gehouden, toont aan dat Brazilië, ondanks de sociale programma's van de overheid, nog altijd kampt met een groot welvaartsverschil tussen zwart en wit. Het gemiddelde maandinkomen van een witte Braziliaan was 1538 real (volgens de huidige koers ongeveer 600 euro), dat van een zwarte 834 real (320 euro). De gemiddelde levensverwachting van een witte Braziliaan is 73 jaar, die van een zwarte 67 jaar. En als het gaat om analfabetisme 'scoren' de witten 5,9 procent, tegen 14,4 procent voor de zwarten.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden