'Black Panther' appelleert aan de trotse viering van het hedendaagse Afrika

Chadwick Boseman als de held koning T'Challa alias Black Panther. Beeld AP
Chadwick Boseman als de held koning T'Challa alias Black Panther.Beeld AP

Wereldwijd wordt uitgekeken naar de superheldenfilm die deze week in première gaat. Vanwege de culturele impact wordt het nu al de belangrijkste film van het jaar genoemd. Is die hype terecht?

Goede kans dat 'Black Panther' het record voor best bezochte openingsweekend met huid en haar gaat verscheuren. Geen Marvel-release was eerder aanleiding voor zo'n grote hype, die zulke vormen aanneemt dat een Amerikaanse bioscoopketen al liet weten dat de voorverkoop die van de laatste StarWars-film 'The Last Jedi' overtreft. Groter dan StarWars? Dan moet er wel iets aan de hand zijn.

En dat is er.

In diverse steden worden kijkfeestjes georganiseerd. Afro-Amerikanen en Afro-Europeanen roepen elkaar op om in traditionele Afrikaanse kledij naar de film te gaan. In verschillende landen zijn crowdfundacties onder de noemer #BlackPantherChallenge opgezet om kinderen van arme gezinnen een kans te geven de film te gaan zien. Eén gevoel overheerst in de voorpret rondom de film: dat van trots. O, en nog eentje. Dat van eindelijk.

Megaproductie

Alleen al deze hype maakt duidelijk dat het hoog tijd was voor deze megaproductie (budget: 200 miljoen dollar), die bewijst dat een film met een nagenoeg compleet zwarte cast (afgezien van Martin Freeman en Andy Serkis in bijrollen); met een zwarte regisseur en een zwarte soundtrack (samengesteld door Kendrick Lamar) wel degelijk een succes kan worden.

Niet dat zwarte superhelden nieuw zijn: zo was er vampierfilm 'Blade' (1998, met Wesley Snipes) of 'Catwoman' (2004, met Halle Berry ). Marvel zelf heeft al Netflix-serie 'Luke Cage' (met Mike Colter in de hoofdrol). Maar het is goed zoeken tussen alle koene, roomwitte helden.

De hype komt alleen vooral door hoe deze blockbuster aan de tijdsgeest raakt. Als een trotse viering van het hedendaagse Afrika, esthetisch geïnspireerd door het afro- futurisme. Tenminste, dat poogt het te doen: de kleurige klederdracht van verschillende stammen uit Wakanda zijn gebaseerd op verschillende Afrikaanse stammen. Het supermetaal vibranium in de film vertegenwoordigt de grondstoffenrijkdom van het continent. De voertaal in het fictieve Wakanda is Xhosa, gesproken in Zuid-Afrika. De gebouwen waaruit de imponerende hoofdstad van Wakanda is opgebouwd zijn allemaal gebaseerd op architectuur die in werkelijkheid te vinden is Afrikaanse hoofdsteden.

"Hopelijk verandert dit het beeld van wat het betekent Afrikaan te zijn. Te vaak zien we Afrikaanse landen als behoeftig, in plaats van plekken waar je naartoe zou willen gaan", zei de Keniaanse actrice Lupita Nyong'o hierover, die de rol van love-interest Nakia speelt.

Sullige sidekick

Daarbij speelt de film slim met verwachtingen en heersende vooroordelen over Afrika. Niet toevallig zien we Martin Freeman als CIA-agent die per ongeluk in Wakanda terechtkomt, in de rol van de stereotype sullige sidekick. Een bewust archetype, die in de filmgeschiedenis vaak genoeg is ingevuld door zwarte acteurs. Ook niet toevallig is het plot waarin de slechterik het supermetaal vibranium wil gebruiken om een zwarte revolutie te ontketenen. Koning T'Challa - de zwarte panter uit de titel - staat hier juist boven: niet revolutie, maar samenwerking is het antwoord.

Tekst loopt door onder de foto

Michael B. Jordan als slechterik Erik Killmonger. Beeld black panther
Michael B. Jordan als slechterik Erik Killmonger.Beeld black panther

Ook in Nederland is de culturele betekenis van de film opgemerkt. De Nederlands-Surinaamse Glenda van Duivenvoorde begon naar Amerikaans voorbeeld hier de crowdfundactie #BlackPantherChallengeNL. Ze zamelde de afgelopen dagen duizenden euro's in. Zaterdagmiddag gaat ze met 250 kinderen naar de bioscoop. Compleet met popcorn, een Surinaams broodje na afloop.

"Omdat het voor de Afro-Europeaanse jeugd enorm belangrijk is om rolmodellen te zien die op hen lijken. Ik ben zelf moeder. Toen ik jong was, ging ik met mijn vader naar Disney-films, hartstikke leuk vond ik dat. Klasgenootjes speelden die prinsessen na. Sneeuwwitje en Ariel - voor mij was het minder makkelijk die na te spelen. Nu wordt vaak gezegd dat kinderen niet in kleur denken, maar ze moeten wel degelijk extra hun best doen om zich in te leven als die helden niet op hen lijken."

Chadwick Boseman als de held koning T'Challa alias Black Panther. Beeld black panther
Chadwick Boseman als de held koning T'Challa alias Black Panther.Beeld black panther

Zwarte cast

Natuurlijk zijn er vaak wel zwarte hoofdrollen in Hollywoodproducties, maar dat zijn niet zelden stereotypes, gaat ze verder. "Wit is de norm in Hollywood: 'Titanic', 'Lord of the Rings': niemand kijkt er van op dat die casts compleet wit zijn. Er is voor ons niets om ons in te herkennen. Plus: Black Panther laat zien dat het wel kán, een miljoenenproductie met een zwarte cast die een veelvoud van de kosten gaat opbrengen. Ook dat maakt trots. Het script, de regie, de animaties, het set- en kostuumontwerp, de soundtrack: dit is een viering van de talenten die we in huis hebben. Dat is nog nooit vertoond, en maakt deze film uniek in de filmgeschiedenis."

Maar er klinkt ook kritiek. Die all black cast is natuurlijk ook een uniek verkoopargument - je hoeft geen enorme cynicus te zijn om het te zien als marketingtechniek, door Disney gebruikt om een hype aan te zwengelen. Waarbij de Amerikanen óók nog eens gretig lenen uit Afrikaanse cultuur, waarmee het in wezen niet veel verschilt van blaxploitation-films uit de jaren zeventig.

Exotiseren van Afrika

Daarbij wees Ebissé Rouw, samensteller van recent verschenen bundel 'Zwart', er in podcast Dipsaus op hoe de strip in de jaren zestig door witte mannen is bedacht, en is ontstaan uit het exotiseren van Afrika. Dat is onveranderd, want het Wakanda in de bioscoopfilm is niet Afrika gezien met Afrikaanse ogen, maar met Afro-Amerikaanse ogen. Daar is politicologe en publiciste Hélène Christelle Munganyende het mee eens. Goed, actrice Lupita Nyong'o is dan Keniaanse, maar verder had de Afrikaanse inbreng wat haar betreft groter mogen zijn.

Het grootse eindgevecht in de film. Beeld black panther
Het grootse eindgevecht in de film.Beeld black panther

"De hype is begrijpelijk, maar laten we er ook kritisch op blijven. Het is vreemd dat dit de zwartste productie van het decennium wordt genoemd, terwijl er in Nollywood-films uit Nigeria haast nooit witte mensen zitten." Dat wordt voor het gemak even vergeten. "Dit blijft een westerse productie - het had Black Panther écht compleet gemaakt als er bijvoorbeeld meer samenwerking met die filmstudio's in Nigeria was geweest." Ook is er een relletje gaande rondom de soundtrack: rapper Kendrick Lamar zou in bijbehorende clip zonder toestemming het werk van een Brits-Liberiaanse kunstenares hebben gerecycled.

"Maar goed, collega-schrijfster Clarice Gargard zei het al mooi - honger maakt bruine bonen zoet. Wij als Afro-Europeanen wachten al zo lang op deze representatie. Dit is een product van de zwarte verbeelding. Ik maak mezelf óók op om in klederdracht naar de film te gaan."

Munganyende ziet een duidelijke kentering sinds de protestbeweging #OscarsSoWhite drie jaar terug begon. Ze noemt ook Get Out, dit jaar in de race voor een Oscar. "'Zoals Wonderwoman' vorig jaar moest bewijzen dat vrouwelijke superhelden kunnen verkopen, zo bewijzen deze films dat zwarte helden ook films kunnen verkopen. Dat doorbreekt het patroon. En dat maakt dit echt een gebeurtenis."

Correctie: In de oorspronkelijke versie van dit stuk werd per abuis gesproken over "Nollywood-films uit Nairobi". Maar Nairobi is de hoofdstad van Kenia en Nollywood is de officieuze naam voor de filmindustrie in Nigeria.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden