Naschrift

Bizarre sculpturen als taal waar woorden tekortschieten

Beeld REPORTER

Voor Magdalena Abakanowicz (1930-2017) schoten als kind woorden al tekort. Ze ergerde zich dusdanig aan de stomme vragen die volwassen haar stelden, dat ze die ontweek met het maken van vreemde objecten.

Dat is ze als een van de grootste naoorlogse Poolse kunstenaars blijven doen, waarbij ze de last van haar verleden met zich meetorste. Zie haar op foto's tussen haar zowel fascinerende als afstotende legers van meer dan levensgrote onthoofde lichamen, en het is duidelijk dat haar vage glimlach niet haar gedachten weerspiegelde.

Begin deze eeuw maakte ze in een interview in de Haagsche Courant duidelijk dat ze zich slechts op visuele wijze duidelijk kon uiten. Voor de verschrikkingen die ze tijdens en na de Tweede Wereldoorlog aanschouwde, konden woorden de lading niet dekken. Dat gold ook voor het gevoel van gevaar en onderdrukking dat als erfenis van het verleden opgesloten ligt in het Poolse karakter.

Beeldende kunst was haar bevrijding, ze kon ermee tonen wat zich diep in haar wezen afspeelde. "Mijn kunst weerspiegelt mijn fascinatie voor het leven. Ik wil niet uitleggen waar het om draait in mijn sculpturen omdat dat wat zich in je binnenste afspeelt onuitlegbaar is."

Ontbrekende ledematen

Over de mensheid maakte ze zich weinig illusies: "Ik weet niet of we op weg zijn naar onze destructie." Net zo min als over haar kunst. Die kon weliswaar ogen openen en verbeelding stimuleren, maar nooit iets oplossen. Je mocht er in zien wat je wilde, maar dat ze de machteloosheid van het individu binnen de massa verbeeldde, is duidelijk. Massa's die zich volgens haar kunnen gedragen als onberekenbare, hersenloze organismen.

Ze had als Marta Abakanowicz een zorgeloze jeugd op het landgoed van haar grootouders. Dat werd beheerd door haar vader Konstanty, wiens familielijn met Russische, Poolse en Tataarse voorouders zelfs zou terugvoeren naar de Mongoolse heerser Dzjengis Khan. Toen de Russische revolutie uitbrak vluchtte Konstanty, zoon van een generaal, samen met zijn broer naar Polen nadat de rest van hun familie was vermoord. Haar moeder Helena Domaszowska kwam uit een gezin van edelen.

De rust werd in 1939 verstoord door Duitsers en partizanen die zich in de wouden rondom het landgoed ophielden. In 1943 drongen dronken Duitse soldaten hun huis binnen en schoten Helena haar rechterarm bij de schouder af. Met ontbrekende ledematen kwam Abakanowicz ook in aanraking toen ze in 1944 in Warschau werd gerekruteerd als verpleegster van gewonde soldaten. Ze zouden haar kunst blijvend beheersen.

Woorden schieten tekort

Bij de komst van de Russen nam ze als Magdalena afstand van haar verleden om niet als klassenvijand te worden gezien. Op de kunstacademie werd ze afgewezen voor het sculptuurprogramma, de richting waarin ze later furore zou maken.

Ze begon als natuurschilder omdat ze zich aan de strikte communistische richtlijnen moest houden. Vervolgens veroorzaakte ze een culturele revolutie met haar reusachtige driedimensionale tapijten, die ze naar zichzelf vernoemde: Abakans, ook mammoetweefsels genoemd. Begin jaren zeventig werkte ze in Den Bosch aan een wandkleed van 8 bij 25 meter voor het provinciehuis.

Toen genoot ze al bekendheid met de gouden medaille van Biënnale van 1965 in São Paulo. Aanvankelijk maakte ze beelden van hennep, vlas, hars en paardenhaar. Met de ineenstorting van het Oostblok kwam brons tot haar beschikking, en ontdekte ze boomstammen als werkmateriaal. Met projecten als Agora, het in Chicago opgestelde leger van 106 onthoofde en geamputeerde gestalten, en vooral War Games, sculpturen die tegelijkertijd op oorlogstuig en verminkte ledematen lijken, werd haar kunst zo grimmig dat woorden inderdaad tekortschieten.

Marta Abakanowicz werd op 20 juni 1930 geboren in Falenty, Polen en overleed op 20 april 2017 in Warschau.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden