Biologische terreur / Angstzaaiers

De vermoedelijke terreuraanval met miltvuur in de Verenigde Staten maakt duidelijk dat ook een zwaar bewapend land kwetsbaar is voor bacteriën. Het zijn in zulke gevallen niet de militairen die het land redden, maar medici. Met hun kennis moeten ze niet alleen de vreemde ziekten snel herkennen en isoleren, maar vooral het grootste gevaar uitschakelen dat een samenleving kan treffen: de angst besmet te raken.

Stel je voor dat terroristen op een zonnige herfstdag om acht uur 's morgens met succes miltvuur-sporen vrijlaten in het Parijse metrostation Bourse. Welke rol zou er dan zijn weggelegd voor het Franse leger, de geheime dienst, de Parijse politie of de andere -met veel hightech uitgeruste- diensten? Het antwoord is: geen enkele.

De hoofdrolspelers bij het indammen van deze ramp in wording zouden niet het leger of de opsporingsdiensten zijn, maar de artsen, de epidemologen, het ambulancepersoneel, de verpleegkundigen en de beleidsmedewerkers van de Parijse GG en GD. Zíj moeten signaleren dat dagen na de feitelijk aanval met miltvuur een groot aantal Parijzenaars ziek wordt, dezelfde symptomen heeft. Na onderzoek en ondervraging van patiënten zouden zij zich misschien uiteindelijk realiseren dat al die individuele patiënten op die mooie herfstdag routinematig een metro naar Bourse hadden genomen.

Afgezien van de vraag of iemand ooit zou beseffen dat het hier om een terroristische aanslag gaat, het zijn de mensen van de GG en GD die de bron moeten opsporen en de mensen die daaraan zijn blootgesteld. Zij zijn het die de patiënten moeten behandelen, zij zijn het die vaccins moeten toedienen, zij zijn het die het micro-organisme moeten onderzoeken op speciale kenmerken. Alleen komen 'zij' amper voor in de draaiboeken van de overheden als het gaat om oorlogsdreiging. Die worden, ten onrechte, gedomineerd door militairen, die op slechts één manier kunnen reageren: militair. Maar wat moet je met slagschepen en vliegtuigen als de eigen burgerbevolking wordt aangevallen door miltvuur?

Het voorbeeld van de aanslag op de Parijse metro is afkomstig van Laurie Garret, die in het januari-nummer van het gerenommeerde Foreign Affairs waarschuwt voor de 'Nachtmerrie van het Bioterrorisme'. Haar voorbeeld van de metro-aanslag noemt ze dan nog 'hypothetisch'. Ze heeft niet kunnen vermoeden dat acht maanden later een aanslag met miltvuur in de Verenigde Staten plaatsvindt en Mohammad Akther, de directeur van de American Public Health Association openlijk tegen de Senaat verklaart: 'We zijn hierop niet voorbereid'. Waarop de kersverse senator Hillary Clinton voor het oog van de camera's haar wenkbrauwen fronst.

Na de aanval op de Twin Towers die werd ingeluid met de overmeestering van de vliegtuigbemanning met ordinaire Stanley-messen, toont het versturen van een liefdesbriefje met de miltvuurbacterie aan een uitgever van populaire bladen opnieuw de kwetsbaarheid van de Amerikaanse samenleving, of beter gezegd: van iedere samenleving. Want elk ministerie, elk bedrijf, nee elke burger, kan dodelijke post krijgen.

Er zijn nogal wat landen die de afzender kunnen zijn. Van Irak, Iran, Libië, Noord-Korea, Rusland, Israël, Taiwan staat vast dat zij over biologische wapens beschikken. Vermoedelijk hebben ook Soedan, India, Pakistan en Kazachstan voorraden. Nu zullen deze eerder op een strijdtoneel worden gebruikt, en minder snel bij terroristische acties tegen burgers, al kan niet uitgesloten worden dat voorraden in staatshanden deels bij terroristische groeperingen terechtkomen. Vaststaat in ieder geval dat militante groepen over de gehele wereld op zoek zijn naar biologische wapens en dat deze ook doende zijn zelf dit type wapens te ontwikkelen. Uit een analyse van de stoffen die de groepering rond Osama bin Laden probeert aan te kopen, is bijvoorbeeld af te leiden dat hij werkt aan de produktie van miltvuur-sporen en het zenuwgas sarin, een chemisch wapen.

Volgens deskundigen hoeft dit niet al te moeilijk te zijn. Een klein laboratorium doet wonderen. Volgens dr H. Schellekens, verbonden aan het Gemeenschappelijk Dierenlaboratorium van de Universiteit Utrecht, zijn biologische wapens voor terroristen uiterst aantrekkelijk: ze zijn goedkoop, hebben een enorm effect, en zijn gemakkelijk te fabriceren. ,,Miltvuur bijvoorbeeld ligt in landen als Iran en Afghanistan letterlijk voor het oprapen. in karkassen van graseters die aan de ziekte zijn overleden. Iemand die zichzelf met penicilline tegen de ziekte wapent, en vervolgens een flinke bouillon van de miltvuur-karkassen trekt, beschikt na droging en centrifuge over een dodelijk wapen, dat tientallen jaren bewaard kan worden zonder dat de werking achteruit gaat. De sporen van miltvuur bevinden zich als het ware in winterslaap, waaruit zij via een eenvoudig proces zijn te wekken. Mits goed verpakt is miltvuur in kleine hoeveelheden ongezien te transporteren'', zegt Schellekens.

Aangekomen op de plek van bestemming kunnen de kleine hoeveelheden desgewenst worden samengevoegd. Volgens Schellekens is vijftig kilo miltvuurbacterie voldoende om een stad van een half miljoen inwoners voor de helft uit te schakelen, als de ziekte tenminste met een sproeivliegtuig boven die stad kan worden verspreid.

Nu is miltvuur niet besmettelijk, dit in tegenstelling tot het pokkenvirus dat wel van mens tot mens overdraagbaar is. Een leek zou zeggen dat pokken een nog aantrekkelijker wapen voor terroristen is. Volgens Schellekens hoeft dat niet zo te zijn. ,,Stel: een sproeivliegtuig loost miltvuur boven de stad Rotterdam. Die dodelijke stofwolk eist duizenden levens en dwarrelt vervolgens neer op de grond. Bij de eerste windvlaag stijgt hij weer op en maakt opnieuw doden, en dat kan zo jaren doorgaan. Een stad is niet schoon te maken, en dus voor tientallen jaren onbruikbaar.'' Voor de Schotse kust bevindt zich een eiland waar gedurende de Tweede Wereldoorlog door de Britten is geëxperimenteerd met miltvuur. Het is nog steeds ontoegankelijk.

Het gebruik van de besmettelijke pokken kan eveneens duizenden levens kosten, maar áls de epidemie is ingedamd en door middel van ringvaccinaties -zoals dat bij de mkz-crisis in Nederland gebeurde- is geïsoleerd, is het getroffen gebied na verloop van tijd weer bruikbaar.

Chemische wapens hebben voordelen op biologische wapens, zegt professor F. Rutjes, hoogleraar organische scheikunde aan de Katholieke Universiteit Nijmegen. ,,Er is een scala aan chemische verbindingen, formules zijn zo van internet te halen, en omdat chemische middelen zichtbaarder zijn, zijn ze ook gemakkelijker te hanteren. Ze zijn minder complex dan biologisch wapens, met een labje ben je zo klaar. In vloeibare vorm is een hoeveelheid chemicaliën dat in een frisdrankblikje past voldoende om een heel metrostation te treffen.'' Maar juist omdat chemische wapens zichtbaar, meetbaar en ruikbaar zijn, missen zij het voordeel dat biologische wapens hebben. ,,Een aanval met bacteriën is niet herkenbaar. Ze slaan na dagen toe, onherkenbaar, als een sluipmoordenaar.''

Er zijn wapens tegen zowel biologische als chemische wapens, al moet er misschien eerder van beschermers worden gesproken. Maar hun waarde is wel beperkt. Tegen chemische aanvallen helpen bijvoorbeeld gasmaskers, maar die aanvallen moeten burgers wel zien aankomen. Bij de aanval met Scud-raketten op Israël door Irak in 1998, die mogelijk chemische koppen hadden, was het duidelijk wanneer de gasmaskers opmoesten. Bij een onaangekondigde actie is dat sein 'gasmaskers op' er niet.

Tegen sommige biologische wapens bestaan vaccins. Zo hebben de Verenigde Staten 15,4 miljoen vaccins tegen pokken, houdt de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) 500000 doses achter de hand (toevallig in Nederland) en bevatten verschillende nationale opslagplaatsen nog eens 60 miljoen vaccins, van wisselende kwaliteit overigens. Dat lijken behoorlijke aantallen, maar het zijn druppels op gloeiende platen. Die 15,4 doses in de VS helpen nog geen 7 procent van de Amerikaanse bevolking. Als het pokkenvirus vandaag op grote schaal zou worden verspreid, zou de meerderheid van de wereldbevolking kansloos zijn. Uitgaande van het feit dat het virus in dertig procent van de gevallen dodelijk is, zou dat neerkomen op 2 miljard mogelijke slachtoffers wereldwijd.

En in deze berekening is dan nog uit gegaan van een bekend virus. Niet eens is rekening gehouden met bestaande ziekteverwekkers die genetisch gemodificeerd (veranderd) zijn waardoor standaard vaccins niet helpen, én het gebruik van cocktails door terroristen: combinaties van ziekteverwekkers die samen worden verspreid, waardoor symptomen van de ene ziekte worden overschaduwd door de andere.

Nederland heeft het voordeel op andere landen dat het zelf vaccins kan maken, en zo eigen prioriteiten kan stellen. Minister Borst (volksgezondheid) heeft deze zomer dan ook opdracht gegeven de nationale medicijnvoorraad aan te vullen met een onbekend aantal vaccins. Zij deed dit naar aanleiding van een advies van de Gezondheidsraad over de verdediging tegen bioterroristische aanslagen. Die concludeerde eerder dit jaar dat zo'n aanslag in Nederland niet is uit te sluiten en dat ons dichtbevolkte land met veel mobiliteit daar uiterst kwetsbaar voor is.

Een bio-terroristische aanslag kan grote aantallen slachtoffers eisen en leiden tot een totale maatschappelijke ontwrichting. Aangezien de ontwikkeling van biosensoren die alarm slaan bij zeer geringe concentratie bio-wapens nog in de kinderschoenen staat, denkt de raad dat in het geval van een aanval gehandeld moet worden als bij elke epidemie en wijst, met Laurie Garret van Foreign Affairs, naar de artsen, verpleegkundigen en specialisten. Nederland heeft enige ervaring opgedaan bij de legionella-epidemie bij de West-Friese Flora in Bovenkarspel, en beschikt al over een draaiboek voor een wereldwijde griepepidemie. Maar er zou een betere scholing dienen te komen in het herkennen van ziekten die door terroristen verspreid kunnen worden. Alleen met die kennis kunnen ziekten als miltvuur en pokken snel herkend worden op individuele patiënten, is de haard op te sporen én heeft vaccinatie of penicilline nut: in het beginstadium van de ziekte en bij een beperkte groep geïsoleerde patiënten. Zo is er tenminste voor iedereen een spuitje.

Die snelle reactie beschermt een land ook tegen het grootste effect van zelfs een kleine biologische aanval: de bevolking is bang besmet te zijn. Biologische wapens zijn vooral 'angstzaaiers'. Alleen al de vrees voor een onbekende ziekte kan een maatschappij totaal ontwrichten. Een snelle reactie waardoor de haard wordt omsloten, zoals een oliescherm om een lekkende tanker, kan er voor zorgen dat burgers in de niet getroffen delen van het land zich min of meer veilig voelen. En houden zo de maatschappij tenminste draaiende.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden